Nevroz – əsəb sisteminin geri dönə bilən (müalicə oluna bilən) funksional pozuntusudur. Bu, insanın reallıq hissini itirmədiyi, lakin emosional idarəetməni çətinləşdirdiyi psixoloji vəziyyətdir. Bu məqalədə nevrozun yaranma səbəbləri, gizli əlamətləri və müasir tibdə tətbiq olunan ən effektiv müalicə üsulları haqqında ətraflı məlumat verəcəyik.
Nevrozun kökündə adətən uzun müddət davam edən psixoloji travma və ya xroniki stress dayanır. İnsan beyni müəyyən bir gərginliyə tab gətirə bilir, lakin bu gərginlik “qırmızı xətti” keçdikdə sinir sistemi öz müdafiə mexanizmlərini işə salır və nəticədə nevroz yaranır.
Əsas risk faktorları və səbəblər aşağıdakılardır:
Psixoloji Travmalar: Uşaqlıqda yaşanan qorxular, ailə münaqişələri, yaxın birinin itkisi və ya iş yerindəki davamlı təzyiqlər.
Xroniki Yorğunluq: “Tükənmə sindromu” (Burnout) yaşayan insanlarda əsəb sistemi dincəlməyə fürsət tapmır. Yuxusuzluq və daimi zehni yüklənmə nevroza birbaşa yol açır.
Şəxsiyyət Xüsusiyyətləri: Həddindən artıq məsuliyyətli, perfekcionist (hər şeyin mükəmməl olmasını istəyən) və ya həssas insanlar nevroza daha meyilli olurlar.
Bioloji Faktorlar: İrsiyyət, hormonal dəyişikliklər (məsələn, menopauza və ya yeniyetməlik dövrü) və bəzi vitamin çatışmazlıqları sinir sisteminin zəifləməsinə səbəb ola bilər.
Nevroz çoxbaşlı bir problemdir və o, təkcə “əhvalın pis olması” demək deyil. Nevrozun əlamətləri iki böyük qrupa bölünür:
Psixoloji və Somatik (Bədənsəl) əlamətlər. Çox vaxt xəstələr bədənsəl ağrılardan şikayət edərək terapevt və ya kardioloqlara müraciət edirlər, lakin əsl səbəb nevroz olur.
Bu əlamətlər insanın daxili dünyasında baş verən fırtınaları əks etdirir:
Səbəbsiz Narahatlıq və Təşviş: Hər an pis bir hadisə baş verəcəkmiş kimi hiss etmək.
Tez Özündən Çıxma: Adi səslərə, işığa və ya sözlərə qarşı kəskin reaksiya (aqressiya).
Diqqət Dağınıqlığı: İşə fokuslana bilməmək, yaddaşın zəifləməsi.
Laqeydlik və İstəksizlik: Əvvəllər zövq alınan fəaliyyətlərə qarşı marağın itməsi (anhedoniya).
Özgüvən Eskikliyi: Daimi olaraq özünü günahlandırma və qərarsızlıq.
Sinir sistemi bütün orqanları idarə etdiyi üçün, nevroz fiziki ağrılarla özünü büruzə verir:
Baş Ağrıları: Xüsusilə “kaska” şəklində sıxıcı ağrılar və miqren tutmaları.
Ürək Döyüntüləri: Taxikardiya (ürəyin sürətli döyünməsi), ürək nahiyəsində sancılar.
Tənəffüs Problemləri: Havanın çatmama hissi, “boğazda düyünlənmə” (globus histerikus).
Mədə-Bağırsaq Pozuntuları: Qıcıqlanmış Bağırsaq Sindromu (IBS), köp, ürəkbulanma.
Yuxu Pozuntusu: Yuxuya getməkdə çətinlik, səhər yorğun oyanmaq və ya kabuslar görmək.
Tərləmə və Titrəmə: Əllərin əsməsi, soyuq tər basması.
Həkimlər nevrozu müxtəlif kateqoriyalara ayırır. Ən geniş yayılmış üç növ bunlardır:
Ən çox rast gəlinən növdür. İnsan çox tez yorulur, lakin eyni zamanda çox gərgindir. Ən kiçik səs-küy belə xəstəni qıcıqlandırır. Səhərlər yorğun oyanır, gün ərzində əhvalı pisləşir.
Daha çox emosional və diqqət mərkəzində olmağı sevən insanlarda rast gəlinir. Stress anında bu insanlarda qıcolmalar, bayılmalar, korluq və ya hərəkət məhdudiyyəti kimi fiziki əlamətlər yaranır. Bu, şüurlu edilən bir hərəkət deyil, orqanizmin reaksiyasıdır.
İnsanın beyninə iradəsindən asılı olmayaraq girən fikirlər (obsessiyalar) və bu fikirlərdən qurtulmaq üçün edilən təkrarlayıcı hərəkətlər (kompulsiyalar). Məsələn, əlləri dəfələrlə yumaq, qapını təkrar-təkrar yoxlamaq və ya pis bir şey olacağından qorxaraq müəyyən rituallar etmək.
Nevroz xəstəliyi nədir? Nevrozun əlamətləri və müalicəsi axtarışında olan hər kəs bilməlidir ki, diaqnozu yalnız mütəxəssis qoya bilər. Özünə diaqnoz qoymaq təhlükəlidir, çünki nevrozun əlamətləri qalxanvari vəz problemləri (zob) və ya ürək xəstəlikləri ilə qarışdırıla bilər.
Həkim aşağıdakı addımları atır:
Anamnez: Xəstənin şikayətləri və həyat tərzi dinlənilir.
İstisna Metodu: Somatik xəstəlikləri (hormonal pozuntular, anemiya, beyin patologiyaları) inkar etmək üçün qan analizləri, MRT və ya EKQ tələb oluna bilər.
Psixoloji Testlər: Həyəcan və depressiya dərəcəsini ölçən xüsusi sorğular keçirilir.
Xoşbəxtlikdən, nevroz tamamilə müalicə oluna bilən bir xəstəlikdir. Müalicə kompleksi yanaşma tələb edir və adətən üç istiqamətdə aparılır:
Bu, müalicənin ən vacib hissəsidir. Dərmanlar simptomları yüngülləşdirir, lakin psixoterapiya problemin kökünü həll edir.
Koqnitiv Davranış Terapiyası (KDT): Xəstəyə mənfi düşüncələri tanımaq və onları pozitiv, real düşüncələrlə əvəz etmək öyrədilir.
Relaksasiya Texnikaları: Nəfəs məşqləri və meditasiya vasitəsilə bədənin gərginliyini azaltmaq.
Yalnız Nevroloq həkim təyinatı ilə qəbul edilməlidir!
Antidepressanlar: Serotonin səviyyəsini tənzimləyərək əhval-ruhiyyəni qaldırır.
Trankvilizatorlar (Anksiolitikləri): Kəskin həyəcanı və qorxunu aradan qaldırır (adətən qısa müddətli təyin edilir).
Vitamin Kompleksləri: Xüsusilə B qrupu vitaminləri və Maqnezium sinir sistemini bərpa etmək üçün vacibdir.
Dərman və həkim olmadan da özünüzə kömək edə bilərsiniz:
Yuxu Rejimi: Gündə ən az 7-8 saat yatmaq.
Fiziki Aktivlik: İdman (qaçış, üzgüçülük, yoqa) “xoşbəxtlik hormonları” olan endorfinlərin ifrazını artırır.
Qidalanma: Kofein, spirtli içkilər və şəkərdən uzaq durmaq, tərəvəz və meyvəyə üstünlük vermək.
Qeyd: Bu məqalə yalnız maarifləndirmə məqsədi daşıyır. Dəqiq diaqnoz və müalicə üçün həkiminizlə məsləhətləşin.