Bu məqalə ümumi məlumat məqsədi daşıyır və tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq ixtisaslı həkimə müraciət edin.
Fibromiyalgiya — bütün bədəndə geniş yayılmış, xroniki xarakter daşıyan ağrı sindromudur. Bu xəstəlik yalnız əzələlərə deyil, həm də yorğunluq, yuxu pozuntuları, yaddaş çətinlikləri və emosional narahatlıqla müşayiət olunur.
Fibromiyalgiya nədir sualı ilə müraciət edən xəstələrin böyük əksəriyyəti illərlə düzgün diaqnoz ala bilmir, çünki bu xəstəlik qan analizlərində və ya rentgen şəkillərində görünmür. Buna baxmayaraq, o tamamilə real bir tibbi vəziyyətdir və dünya üzrə əhalinin təxminən 2–4%-ni əhatə edir.
Fibromiyalgiyanın simptomları xəstədən xəstəyə fərqli ola bilər, lakin ən çox rast gəlinən əlamətlər bunlardır:
Bu, xəstəliyin baş əlamətidir. Ağrı bədənin sol və sağ tərəfini, həm yuxarı, həm aşağı yarısını əhatə edir. Xəstələr bu ağrını çox vaxt “dərin yanma”, “güclü sıxılma” və ya “daimi sızıltı” kimi təsvir edirlər. Ağrı bəzən daha şiddətli, bəzən isə nisbətən sakit olur, lakin tam olaraq keçmir.
Yuxudan oyananda belə özünü dinc hiss etməmək fibromiyalgiyanın xarakterik xüsusiyyətidir. Xəstələrin çoxu gecə boyu yatdıqlarına baxmayaraq, səhər halsız, ağır başlı oyanırlar. Bu halsızlıq gün ərzində də davam edərək adi işləri yerinə yetirməyi çətinləşdirir.
Fibromiyalgiyalı xəstələr əksər hallarda dərin yuxu (delta yuxusu) mərhələsinə girə bilmirlər. Nəticədə yuxu səthi olur, gecə tez-tez oyanma baş verir və yuxu keyfiyyətsiz qalır.
Bədənin müəyyən bölgələrindəki nöqtələrə yüngülcə toxunulduqda güclü ağrı hiss olunur. Bu nöqtələr boyun arxasında, çiyinlərdə, döşdə, dirsəklərdə, ayaqlarda və dizlərdə yerləşir.
Fibromiyalgiyanın dəqiq səbəbi hələ tam müəyyən edilməmişdir. Lakin mövcud tibbi tədqiqatlar bu xəstəliyin mərkəzi həssaslaşma ilə bağlı olduğunu göstərir.
Bu o deməkdir ki, xəstənin beyin və sinir sistemi ağrı siqnallarını normal şəxsə nisbətən daha güclü şəkildə işləyir — adi toxunuş belə ağrı kimi qəbul edilə bilər.
Riskə məruz qalan amillər arasında bunlar var:
Genetik meyl: Ailədə fibromiyalgiya və ya xroniki ağrı problemləri olan şəxslərdə bu xəstəliyə yakalanma ehtimalı daha yüksəkdir.
Fiziki trauma: Trafik qəzası, cərrahiyyə əməliyyatı, ciddi infeksiya və ya digər fiziki sarsıntılar fibromiyalgiyanı tetikləyə bilər.
Psixoloji stress: Uzun müddətli stress, travmatik hadisələr, uşaqlıqda yaşanan zərərlər fibromiyalgiya ilə əlaqəlidirlər.
Cins: Qadınlarda xəstəlik daha çox müşahidə olunur. Hormonların bunda rolu ola biləcəyi güman edilir.
Digər xəstəliklərlə birliktelik: Revmatoid artrit, lupus, ankilozan spondylit kimi xəstəliyi olan şəxslərdə fibromiyalgiya riskinin daha yüksək olduğu bilinir.
Fibromiyalgiyanın diaqnozu klinik xarakter daşıyır — yəni xüsusi bir qan testi, MRT və ya rentgen şəkli ilə sübut etmək mümkün deyil.
Nevroloq həkim aşağıdakı meyarları nəzərə alaraq diaqnozu müəyyən edir:
Ağrının müddəti: Bədənin hər iki tərəfini, yuxarı və aşağı hissəsini əhatə edən ağrı ən azı 3 ay davam edir.
Simptomları qiymətləndirmə: Yorğunluq, yuxu keyfiyyəti, yaddaş problemlərinin ağırlığı ölçülür.
Digər xəstəliklərin istisna edilməsi: Oxşar simptomlar yaradan hipotiroidizm, revmatoid artrit, lupus kimi xəstəliklər laborator müayinələrlə istisna edilir.
2010-cu ildən etibarən Amerikan Revmatoloji Kolleci “tender point” kriteriyasından əl çəkərək daha geniş simptom əsaslı diaqnoz meyarlarını qəbul etmişdir. Bu, diaqnozun daha düzgün qoyulmasına kömək edir.
Fibromiyalgiya üçün vahid bir “kəskin” müalicə yoxdur. Lakin simptomları idarə etmək və həyat keyfiyyətini artırmaq üçün kompleks yanaşma çox effektivdir.
Həkimlər tez-tez aşağıdakı dərmanları tövsiyə edə bilər:
Qeyd: Opioid ağrı kesicilər fibromiyalgiyada ümumiyyətlə tövsiyə edilmir, çünki uzun müddətdə vəziyyəti daha da pisləşdirə bilər.
Müntəzəm, mülayim fiziki fəaliyyət fibromiyalgiyanın müalicəsinin ən vacib hissəsidir:
Başlanğıcda çox az və yavaş başlamaq, tədricən artırmaq tövsiyə edilir.
Fibromiyalgiya həyatı birbaşa təhlükə altına alan bir xəstəlik deyildir — yəni orqanları zədələmir, ömrü qısaltmır. Lakin xroniki ağrı, yorğunluq və yuxu problemləri həyat keyfiyyətini ciddi şəkildə poza bilər. Düzgün müalicə və həyat tərzi dəyişiklikləri ilə simptomları əhəmiyyətli dərəcədə idarə etmək mümkündür.
Fibromiyalgiyada ağrı “periferik” (yerli toxuma zədəsi) deyil, “mərkəzi” mənşəlidir. Beyin və onurğa beyni ağrı siqnallarını lazımından güclü emal edir. Bu fenomen “mərkəzi sensitizasiya” adlanır. Buna görə də bədənin müxtəlif yerlərindən eyni zamanda ağrı gəlir.
Revmatoid artrit bir autoimmün xəstəlikdir — immun sistem öz oynaqlarına hücum edir, oynaqlar şişir, qızarır, dəqiq rentgen və qan analiziylə görünür. Fibromiyalgiyada isə oynaqlar zədələnmir, iltihab yoxdur, laborator müayinələr normaldir. Ağrı isə oynaq deyil, əzələ, tendon və bağlarda hiss olunur.
Bəli, fibromiyalgiya uşaqlarda da — xüsusilə yeniyetmə qızlarda — müşahidə edilə bilər. Uşaqlarda simptomlara baxdıqda ağrı, yorğunluq, məktəbdən imtina, sosial çəkilmə nəzərə çarpır. Erkən diaqnoz və müalicə uşağın inkişafı üçün böyük əhəmiyyət daşıyır.
Hal-hazırda fibromiyalgiya üçün tam sağalma (tam remissiya) hər xəstədə əldə edilmir. Lakin simptomlar müvafiq müalicə ilə əhəmiyyətli dərəcədə idarə olunur və bir çox xəstə normal həyatını yaşamağa davam edə bilir. Xəstəliyin tam olaraq keçib-keçməyəcəyi isə hər fərdin müalicəyə, həyat tərzinə və psixoloji dəstəyə olan reaksiyasından asılıdır.
Bu məqalə ümumi məlumat məqsədi daşıyır və tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq ixtisaslı həkimə müraciət edin.