Qeyd: Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və tibbi məsləhət, diaqnoz və ya müalicəni əvəz etmir.
Hər birimiz həyatımızın müəyyən bir dönəmində qəfil yerin ayağımızın altından qaçdığını və ya ətrafdakı əşyaların fırlandığını hiss etmişik.
Tibbi dildə bu vəziyyət müxtəlif terminlərlə ifadə edilsə də, xalq arasında ümumi olaraq başgicəllənmə adlandırılır. Bu hiss bəzən sadəcə yorğunluqdan qaynaqlansa da, bəzən ciddi bir sağlamlıq probleminin xəbərçisi ola bilər.
Bu məqalədə başgicəllənmə: səbəbləri və müalicəsi mövzusunu dərindən araşdıracaq, bu narahat edici vəziyyətin növlərini, diaqnostikasını və müasir tibbi yanaşmalarını sadə dildə izah edəcəyik.
Başgicəllənmə tək bir xəstəlik deyil, bir simptomdur. Yəni, bədəninizdə gedən başqa bir prosesin əlamətidir.
Xəstələr bu vəziyyəti həkimə müxtəlif cür təsvir edirlər:
Vertiqo (Baş fırlanması): Sanki siz yerinizdə durmusunuz, amma otaq ətrafınızda fırlanır. Və ya özünüzün fırlandığınızı hiss edirsiniz. Bu, adətən daxili qulaq problemləri ilə əlaqəlidir.
Sərsəmlik hissi: Sərxoşluq halına bənzər, müvazinəti saxlamaqda çətinlik çəkmək.
Bayılacaq kimi olma (Presinkope): Gözlərin qaralması, ayaqların boşalması və huşun itirilməsi qorxusu. Bu, tez-tez qan dövranı və ya ürək problemləri ilə bağlı olur.
Dengesizlik: Yeriyərkən sanki yerin əyildiyini hiss etmək.
Bu hisslərin hər biri fərqli bir tibbi səbəbə işarə edə bilər. Düzgün diaqnoz qoymaq üçün hisslərinizi dəqiq ayırd etmək vacibdir.
Başgicəllənmənin səbəblərini bir neçə əsas qrupa bölmək olar. Ən yayılmış səbəb daxili qulaq (vestibulyar sistem) problemləridir, lakin nevroloji və kardioloji səbəblər də az deyil.
Müvazinətimizi qoruyan mərkəz daxili qulaqda yerləşir. Buradakı hər hansı bir pozğunluq beyinə yanlış siqnallar göndərir və şiddətli baş fırlanmasına səbəb olur.
Benign Paroksizmal Mövqe Vertiqosu (BPPV): Başgicəllənmənin ən yayılmış səbəbidir. Daxili qulaqda yerləşən kiçik kalsium kristalları (otolitlər) yerindən oynayaraq kanallara düşür. Bu zaman başınızı müəyyən bir istiqamətə çevirdikdə (məsələn, yataqda dönərkən) qısa müddətli, lakin çox şiddətli baş fırlanması yaranır.
Meniere Xəstəliyi: Daxili qulaqda maye təzyiqinin artması ilə xarakterizə olunur. Bu xəstəlikdə başgicəllənmə ilə yanaşı, qulaqda küy (tinnitus), dolğunluq hissi və eşitmənin zəifləməsi müşahidə olunur. Tutmalar saatlarla davam edə bilər.
Vestibulyar Nevrit və Labyrinthit: Adətən virus infeksiyalarından sonra yaranan, daxili qulaq sinirinin iltihabıdır. Qəfil və şiddətli baş fırlanması, ürəkbulanma və qusma ilə müşayiət olunur. Xəstə günlərlə yataqdan qalxa bilməyəcək qədər halsız ola bilər.
Beynin kifayət qədər qanla təchiz olunmaması sərsəmlik və bayılma hissinə səbəb olur.
Ortostatik Hipotenziya: Oturaq və ya uzanmış vəziyyətdən qəfil ayağa qalxdıqda qan təzyiqinin kəskin düşməsidir. Bu, qısa müddətli göz qaralması və başgicəllənmə yaradır.
Qan dövranı pozğunluğu: Ürək əzələsinin zəifliyi (kardiomiopatiya), aritmiyalar və ya beyin damarlarının daralması (ateroskleroz) beynə gedən qan axınını azalda bilər.
Miqren: Bəzi insanlar miqren ağrısı olmadan da “vestibulyar miqren” yaşaya bilərlər. Bu zaman işığa və səsə həssaslıqla bərabər başgicəllənmə olur.
Dağınıq Skleroz (MS) və İnsult: Nadir hallarda olsa da, ani başlayan, nitq pozğunluğu və ya ətraflarda zəifliklə müşayiət olunan başgicəllənmə insult əlaməti ola bilər. Bu, təcili tibbi yardım tələb edən vəziyyətdir.
Dərmanların əlavə təsirləri: Qan təzyiqi dərmanları, antidepresanlar, sakitləşdiricilər və bəzi antibiotiklər başgicəllənmə verə bilər.
Anemiya (Qanazlığı): Dəmir çatışmazlığı qanda oksigen daşınmasını azaldır, bu da halsızlıq və başgicəllənməyə səbəb olur.
Hipoqlikemiya (Qan şəkərinin düşməsi): Şəkərli diabet xəstələrində və ya uzun müddət ac qaldıqda baş verə bilər.
Stress və Təşviş (Panik Atak): Güclü həyəcan zamanı insan tez-tez nəfəs alır (hiperventilyasiya), bu da başgicəllənmə və ətrafla əlaqənin kəsilməsi hissini yaradır.
Başgicəllənmə (vertiqo və ya sərsəmlik) qəfil baş verdikdə, yıxılmaqdan qorunmaq və vəziyyəti sabitləşdirmək üçün dərhal aşağıdakı addımları atmaq lazımdır:
Hərəkəti dayandırın və oturun: Başınız fırlanmağa başlayan kimi olduğunuz yerdə dayanın. Yıxılmamaq üçün dərhal oturun və ya imkan varsa, uzanın. Bu, qan dövranını beyinə yönəltməyə kömək edir.
Gözlərinizi yumun və ya sabit bir nöqtəyə baxın: Ətraf fırlanırsa (vertiqo), gözlərinizi yummaq ürəkbulanmanı azalda bilər. Əgər gözləriniz açıqdırsa, hərəkət etməyən tək bir obyektə (məsələn, divardakı saata) fokuslanın.
Ani hərəkətlərdən qaçın: Başınızı sağa-sola çevirməyin. Vəziyyətiniz düzəlsə belə, ayağa çox yavaş qalxın.
Dərindən nəfəs alın: Təşviş və ya panika başgicəllənməni artırır. Burnunuzla dərindən nəfəs alıb, ağzınızla yavaşca verərək sakitləşməyə çalışın.
Su için: Başgicəllənmənin ən sadə səbəbi susuzluq (dehidratasiya) ola bilər. Bir stəkan suyu yudum-yudum için.
Şəkərli bir şey yeyin: Əgər uzun müddət ac qalmısınızsa, qan şəkəriniz düşmüş ola bilər. Bir parça şokolad, meyvə şirəsi və ya şəkərli su için.
İşıqları söndürün: Parlaq işıq və ya yanıb-sönən ekranlar (telefon, TV) başgicəllənməni kəskinləşdirə bilər. Qaranlıq və sakit otağa keçin.
Təmiz hava alın: Pəncərəni açın və ya sıx geyimlərinizi (qalstuk, kəmər, yaxalıq) boşaldın. Oksigen axını beynin özünü bərpa etməsinə kömək edir.
Maşın sürməyin: Başgicəllənmə hiss etdiyiniz an sükanı dayandırın.
Siqaret və Qəhvədən uzaq durun: Nikotin və kofein qan damarlarını daraldaraq vəziyyəti pisləşdirə bilər.
Özbaşına dərman atmayın: Səbəbi bilmədən təzyiq dərmanı və ya digər preparatlar qəbul etmək təhlükəlidir. Yalnız həkiminizin əvvəllər təyin etdiyi “təcili yardım” dərmanlarını (varsa) qəbul edə bilərsiniz.
Başgicəllənmə aşağıdakı əlamətlərlə müşayiət olunursa, bu insult və ya infarkt əlaməti ola bilər:
Şiddətli baş ağrısı.
Sinədə ağrı və ya ürək döyüntüsü.
Qollarda/ayaqlarda keyimə və ya gücsüzlük.
Danışıqda çətinlik, dilin topuq vurması.
Görmənin ikiləşməsi.
Ardıcıl qusma.
Yıxılma nəticəsində başın zərbə alması.
Unutmayın: Təkrarla baş verən başgicəllənmələr üçün mütləq Nevroloq və ya LOR həkiminə müraciət edin.
Müalicə tamamilə səbəbə yönəldilir. Səbəb tapıldıqdan sonra aşağıdakı metodlar tətbiq oluna bilər:
Həkimlər simptomları yüngülləşdirmək üçün müxtəlif preparatlar təyin edə bilər:
Vestibulyar supressantlar: Kəskin vertiqo və ürəkbulanmanı azaltmaq üçün (məsələn, betahistin tərkibli dərmanlar).
Sidikqovucular: Meniere xəstəliyində daxili qulaqdakı maye miqdarını azaltmaq üçün.
Miqren dərmanları: Vestibulyar miqren diaqnozu qoyularsa, miqren ataklarını önləyən dərmanlar.
Əgər diaqnoz BPPV (kristal oynaması) olarsa, dərmana ehtiyac qalmır. Həkim xüsusi baş və bədən hərəkətləri (manevrlər) ilə kristalları yenidən öz yerinə qaytarır. Bu üsul adətən ilk seansdan sonra effekti göstərir.
Bu, müvazinət sistemini gücləndirmək üçün xüsusi fiziki müalicə növüdür. Beyinə tarazlığı qorumaq üçün gözlərdən və əzələlərdən gələn siqnalları daha yaxşı emal etməyi öyrədir. Xroniki başgicəllənməsi olanlar üçün çox faydalıdır.
Başgicəllənmənin təbii yollarla müalicəsi əsasən simptomları yüngülləşdirməyə, qan dövranını yaxşılaşdırmağa və bədənin tarazlıq sistemini gücləndirməyə yönəlir. Lakin unutmayın ki, bu üsullar ciddi xəstəlikləri (məsələn, insult və ya şiş) müalicə etmir, sadəcə köməkçi vasitədir.
Evdə tətbiq edə biləcəyiniz ən effektiv təbii üsullar:
Zəncəfil başgicəllənmə və onun yaratdığı ürəkbulanma üçün ən sınanmış vasitələrdən biridir. Tədqiqatlar göstərir ki, o, beyinə qan axınını yaxşılaşdırır.
Necə istifadə etməli: Təzə zəncəfil kökünü rəndələyib qaynar suya əlavə edin (zəncəfil çayı). Dadlandırmaq üçün bal və limon qata bilərsiniz. Gündə 1-2 fincan içmək məsləhətdir.
Qan şəkərinin düşməsi və ya təzyiq oynaması səbəbindən yaranan başgicəllənmələr üçün effektivdir.
Necə istifadə etməli: Bir stəkan suya 2 çay qaşığı alma sirkəsi və 2 çay qaşığı bal qarışdırıb için. Bu qarışıq beyin funksiyalarını canlandırır.
Başgicəllənmənin ən sadə və yayılmış səbəbi susuzluqdur (dehidratasiya). Qan qatılaşdıqda beyinə oksigen getməsi çətinləşir.
Məsləhət: Gün ərzində ən azı 2-2.5 litr su için. Xüsusilə səhər yuxudan duranda və ya isti havalarda buna diqqət edin.
Vitamin C və Dəmir: Əgər başgicəllənmə anemiya (qanazlığı) səbəbindəndirsə, rasionunuza ispanaq, qırmızı ət, qara ciyər, qoz-fındıq daxil edin. Dəmirin sorulması üçün yanında limon və ya portağal şirəsi için.
Vitamin D: Daxili qulaqdakı kristallar (BPPV) tez-tez oynayırsa, bu, Vitamin D çatışmazlığından ola bilər. Günəş işığı qəbul edin və ya həkim məsləhəti ilə əlavələr qəbul edin.
Aşağıda xəstələrin başgicəllənmə: səbəbləri və müalicəsi mövzusunda ən çox verdiyi sualları cavablandırdıq.
Qeyd: Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və tibbi məsləhət, diaqnoz və ya müalicəni əvəz etmir.