Bu məqalə məlumatlandırma xarakteri daşıyır. Sağlamlıq problemlərinizlə bağlı mütləq həkiminizlə məsləhətləşin.
Vertiqo, fərdin özünün və ya ətrafındakı obyektlərin hərəkət etdiyi, fırlandığı və ya yelləndiyi hissini yaradan bir illüziyadır.
Bu, sadə bir halsızlıq və ya göz qaralması deyil; vertiqo zamanı beyin bədənin məkandakı vəziyyəti haqqında yanlış siqnallar alır.
İnsan tarazlığı üç əsas sistemin koordinasiyası ilə təmin olunur:
Daxili qulaq (Vestibulyar sistem): Hərəkət və istiqaməti hiss edir.
Gözlər (Vizual sistem): Bədənin məkandakı yerini görür.
Sensor sinirlər: Əzələ və oynaqlardan gələn məlumatlarla bədən vəziyyətini bildirir.
Bu sistemlərdən birində, xüsusən də daxili qulaqda yaranan hər hansı bir nasazlıq vertiqoya səbəb olur.
Vertiqonu anlamaq üçün onun nədən qaynaqlandığını bilmək vacibdir. Tibbi cəhətdən vertiqo iki əsas qrupa bölünür: Periferik (daxili qulaq qaynaqlı) və Mərkəzi (beyin qaynaqlı).
Bu növ vertiqo bütün halların təxminən 80%-ni təşkil edir.
BPPV (Xoşxassəli Paroksizmal Pozision Vertiqo): Ən çox rast gəlinən səbəbdir. Daxili qulaqdakı kalsium karbonat kristallarının yerindən oynaması nəticəsində yaranır. Başın hərəkəti ilə tetiklenir.
Meniere Xəstəliyi: Daxili qulaqda maye təzyiqinin artmasıdır. Baş gicəllənməsi ilə yanaşı qulaqda küy və eşitmə itkisi ilə müşayiət olunur.
Vestibulyar Nevrit: Daxili qulaqdakı tarazlıq sinirinin iltihabıdır (çox vaxt virus mənşəli olur).
Daha ciddi səbəblərdən qaynaqlana bilər:
Beyin sapı və ya beyincik problemləri.
İnsult və ya şişlər.
Vertiqo özünü yalnız baş fırlanması ilə büruzə vermir. Xəstələrdə aşağıdakı əlamətlər də müşahidə edilə bilər:
Ürəkbulanma və qusma.
Nistaqm (göz bəbəklərinin qeyri-iradi titrəməsi).
Tarazlığın itməsi və yıxılma qorxusu.
Tərləmə.
Eşitmənin müvəqqəti azalması.
Nevroloq həkimə müraciət etdiyiniz zaman diaqnoz qoyulması üçün bir neçə mərhələdən keçə bilərsiniz:
Anamnez: Həkim gicəllənmənin nə qədər çəkdiyini və nədən başladığını soruşur.
Dix-Hallpike Manevri: BPPV-ni yoxlamaq üçün başın və bədənin müəyyən vəziyyətlərə gətirilməsidir.
Eşitmə Testləri (Audiometriya): Meniere xəstəliyini istisna etmək üçün.
Görüntüləmə: Lazım gələrsə, beyin MRT (Maqnit Rezonans Tomoqrafiya) və ya KT (Kompüter Tomoqrafiyası) müayinələri aparılır.
Vertiqonun müalicəsi onun yaranma səbəbindən asılı olaraq fərqlənir. Yaxşı xəbər budur ki, əksər vertiqo növləri uğurla müalicə edilir.
Əgər səbəb BPPV-dirsə (kristalların oynaması), dərmanlardan çox fiziki manevrlər effektivdir. Həkim başınızı müəyyən bucaqlarla çevirərək kristalları daxili qulaqdakı “təhlükəsiz” zonaya qaytarır. Bu metod 90% hallarda dərhal nəticə verir.
Vestibulyar Supressantlar: Kəskin tutmalar zamanı ürəkbulanma və gicəllənməni azaltmaq üçün istifadə olunur (məsələn, betahistin tərkibli preparatlar).
Diuretiklər: Meniere xəstəliyində bədəndən və daxili qulaqdan artıq mayeni çıxarmaq üçün təyin edilir.
Antibiotiklər və ya Steroidlər: İltihabi proseslər zamanı istifadə olunur.
Xroniki vertiqosu olan xəstələr üçün xüsusi tarazlıq məşqləri tətbiq edilir. Bu məşqlər beynin daxili qulaqdan gələn qeyri-normal siqnallara uyğunlaşmasını təmin edir.
Duz qəbulunu azaldın: Xüsusilə Meniere xəstələri üçün maye yığılmasının qarşısını almaq üçün vacibdir.
Stressdən uzaq durun: Stress vertiqo tutmalarını tetikleyen əsas faktorlardan biridir.
Kofein və alkoqolu məhdudlaşdırın.
Tutma zamanı nə etməli olduğunuzu bilmək həyat keyfiyyətinizi artıra bilər:
Sakit qalın: Gicəllənmə hiss etdikdə dərhal oturun və ya uzanın.
Baş hərəkətlərinə diqqət: Ani şəkildə sağa-sola baxmayın, yuxarı rəflərə baxarkən ehtiyatlı olun.
İşıqlandırma: Gecə saatlarında otağı tam qaranlıq etməyin, kiçik bir gecə lampası tarazlıq hissinizə kömək edəcək.
Bol su için: Dehidratasiya (susuzlaşma) baş gicəllənməsini artıra bilər.
Bəli, əksər hallarda vertiqo səbəbi aradan qaldırıldıqda tamamilə sağalır. Məsələn, BPPV manevrlə bir neçə dəqiqədə bitə bilər. Lakin xroniki vəziyyətlərdə (məsələn, Meniere) xəstəliyi nəzarətdə saxlamaq üçün davamlı müalicə tələb olunur.
Bəli, psixosomatik vertiqo dediyimiz bir anlayış var. Güclü stress, narahatlıq (anxiety) və panik ataklar tarazlıq mərkəzinə təsir edərək gicəllənmə hissi yarada bilər.
Vertiqonun özü çox vaxt həyati təhlükə yaratmır, lakin onun səbəbi ciddi ola bilər. Əgər gicəllənmə ilə yanaşı nitq pozulması, qol-ayaqda keyimə və ya şiddətli baş ağrısı varsa, bu, insult əlaməti ola bilər və dərhal təcili yardıma müraciət edilməlidir.
Yüksək yastıqda yatmaq daxili qulaqdakı kristalların yerini dəyişməsini çətinləşdirir və tutmaların qarşısını ala bilər. Həmçinin, gicəllənmə olan qulaq tərəfə uzanmamaq tövsiyə olunur.
Bu məqalə məlumatlandırma xarakteri daşıyır. Sağlamlıq problemlərinizlə bağlı mütləq həkiminizlə məsləhətləşin.