Qeyd: Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkimə müraciət edin.
Tibbi nöqteyi-nəzərdən stress, orqanizmin hər hansı bir dəyişikliyə, təhlükəyə və ya tələbə verdiyi təbii reaksiyadır. Bu, beynimizin və bədənimizin “vuruş və ya qaç” (fight or flight) rejimini aktivləşdirməsidir.
Təhlükə hiss etdiyiniz zaman böyrəküstü vəzilər qana adrenalin və kortizol kimi hormonlar ifraz edir. Bu hormonlar ürək döyüntüsünü sürətləndirir, qan təzyiqini artırır və enerji səviyyəsini yüksəldir ki, siz çətin vəziyyətdən çıxa biləsiniz.
Stressin səbəbləri insandan insana dəyişir. Bir kəs üçün həyəcanverici olan hadisə, digəri üçün dərin stress mənbəyi ola bilər. Ümumiyyətlə, stress faktorlarını (stresorları) iki əsas qrupa bölmək olar:
İş həyatı: Ağır iş yükü, rəhbərliklə problemlər, iş itirmə qorxusu.
Maliyyə problemləri: Borclar, az gəlir, gözlənilməz xərclər.
Ailə və münasibətlər: Boşanma, ailədaxili münaqişələr, yaxın birinin itkisi.
Ətraf mühit: Səs-küy, tıxaclar, ekoloji problemlər.
Perfeksionizm: Hər şeyin mükəmməl olmasını istəmək.
Qeyri-müəyyənlik: Gələcəklə bağlı hədsiz narahatlıq.
Özünə inamsızlıq: Şəxsi bacarıqlara şübhə ilə yanaşmaq.
Pessimizm: Hadisələrin ancaq mənfi tərəflərinə fokuslanmaq.
Stress yalnız “beyində” baş vermir; o, bütün orqanizmin funksiyasına təsir edir. Stressin simptomlarını dörd qrupda cəmləşdirmək olar:
Davamlı baş ağrıları (miqren və gərginlik ağrıları).
Mədə-bağırsaq problemləri (həzm pozğunluğu, qəbizlik və ya ishal).
Yuxusuzluq və ya həddindən artıq yatmaq.
Əzələ ağrıları (xüsusilə boyun və çiyin nahiyəsində).
Tez-tez xəstələnmək (immunitetin zəifləməsi).
Daimi narahatlıq və təşviş.
Özünü çarəsiz və yalnız hiss etmək.
Depressiv ruh halı.
Yaddaş problemləri.
Diqqəti cəmləməkdə çətinlik.
Daimi mənfi düşüncələr.
Qərar verməkdə tərəddüd.
İştahın dəyişməsi (çox yemək və ya iştahsızlıq).
Sosial mühitdən uzaqlaşmaq.
Siqaret, spirtli içki və ya narkotik vasitələrdən istifadəyə meyl.
Dırnaq yemək və ya ayaq silkələmək kimi vərdişlər.
Stress qısamüddətli olduqda faydalı ola bilər (məsələn, son anda işi çatdırmaq üçün enerji verir). Lakin xroniki stress ciddi tibbi fəsadlara yol açır:
Ürək-damar sistemi: Yüksək qan təzyiqi, infarkt və insult riski artır.
Həzm sistemi: Qastrit, xora və qıcıqlanmış bağırsaq sindromu.
Reproduktiv sistem: Qadınlarda hormonal pozğunluqlar, kişilərdə isə cinsi istəyin azalması.
Psixi sağlamlıq: Həyəcan pozuntusu (təşviş) və kliniki depressiya.
Stressdən tamamilə qaçmaq mümkün deyil, lakin onu idarə etmək mümkündür. Budur, elmi cəhətdən sübut olunmuş bəzi mübarizə üsulları:
İdman zamanı bədən “xoşbəxtlik hormonları” olan endorfinləri ifraz edir. Gündəlik 30 dəqiqəlik piyada gəzinti belə stress səviyyəsini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.
Kofein və şəkər qan şəkərini ani yüksəldib salaraq stressi artıra bilər. Bunun əvəzinə tərəvəz, meyvə və omeqa-3 ilə zəngin qidalara üstünlük verin.
Yuxusuzluq stressə, stress isə yuxusuzluğa səbəb olur. Bu qapalı dairəni qırmaq üçün hər gün eyni saatda yatıb-durmağa çalışın.
Dərin nəfəs almaq parasimpatik sinir sistemini aktivləşdirərək bədəni sakitləşdirir. “4-7-8” texnikası (4 saniyə nəfəs al, 7 saniyə saxla, 8 saniyə ver) çox effektlidir.
Həddindən artıq öhdəlik götürmək stressin əsas mənbəyidir. Sərhədlərinizi müəyyənləşdirin və bacarmayacağınız işlərə nəzakətlə “yox” deyin.
Əgər tətbiq etdiyiniz üsullar kömək etmirsə və stress həyat keyfiyyətinizi ciddi şəkildə pisləşdirirsə, mütəxəssis köməyi almaqdan çəkinməyin.
Aşağıdakı hallarda peşəkar dəstək vacibdir:
Panik ataklar keçirirsinizsə.
İşə və ya məktəbə getməkdə çətinlik çəkirsinizsə.
Özünüzə və ya başqalarına zərər vermə düşüncələri yaranırsa.
Alkoqol və ya dərman asılılığı yaranıbsa.
Bəli. Stress hormonu olan kortizol maddələr mübadiləsini dəyişir. Bəzi insanlar stress zamanı iştahını itirir və arıqlayır, bəziləri isə “emosional yemək” nəticəsində yüksək kalorili qidalara üz tutur və çəki alır.
Dərman müalicəsi (antidepressantlar və ya anksiyolitiklər) yalnız həkim təyinatı ilə mümkündür. Bir çox hallarda psixoterapiya və həyat tərzi dəyişiklikləri kifayət edir, lakin ağır hallarda dərman dəstəyi zəruridir.
Uşaqlar stressi sözlə ifadə edə bilməyə bilərlər. Onlarda yataq islatma, qarın ağrıları, məktəbə getmək istəməmək, kabuslar görmək və ya qəfil ağlama krizləri stressin əlaməti ola bilər.
Bəli, xüsusilə Maqnezium, B qrupu vitaminləri və D vitamini çatışmazlığı sinir sisteminin həssaslığını artıraraq stressə qarşı dözümlülüyü azaldır.
Qeyd: Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkimə müraciət edin.