Qəbula yazıl

Səhər baş ağrısı niyə olur? Qarşısını necə ala bilərik?

Səhərlər yuxudan oyananda baş ağrısı ilə qarşılaşmaq günün ən xoşagəlməz başlanğıcı ola bilər. Bir çox insan “səhər baş ağrısı niyə olur?” sualını verir və bu problemin həllini axtarır. Səhər saatlarında yaşanan baş ağrıları müxtəlif səbəblərdən qaynaqlanır və düzgün yanaşma ilə qarşısının alınması mümkündür.

Səhər baş ağrısı, gecə yuxusu zamanı və ya oyandıqdan dərhal sonra başlayan ağrı hissidir. Bu problem təkcə rahatsızlıq yaratmaqla qalmır, həm də gündəlik fəaliyyətinizə, iş məhsuldarlığınıza və ümumi həyat keyfiyyətinizə mənfi təsir göstərir. Statistik məlumatlara görə, yetkinlərin təxminən 7-10%-i tez-tez səhər baş ağrılarından əziyyət çəkir.

Səhər baş ağrısının əsas səbəbləri

1. Yuxu Pozğunluqları

Yuxu apnesi və xoruldama səhər baş ağrısının ən geniş yayılmış səbəblərindən biridir. Yuxu apnesi zamanı nəfəsalma prosesi təkrar-təkrar dayanır, bu da beynə kifayət qədər oksigen çatmamasına səbəb olur. Oksigen çatışmazlığı beyin damarlarının genişlənməsinə və səhər saatlarında şiddətli baş ağrısına yol açır.

2. Miqren

Miqren xəstəliyi olan insanlarda səhər baş ağrıları daha tez-tez müşahidə olunur. Tədqiqatlar göstərir ki, miqren tutmalarının təxminən 50%-i səhər saatlarında, xüsusən saat 4-9 arasında baş verir. Bu, orqanizmdə kortizol və melatonin hormonlarının səviyyəsindəki dəyişikliklərlə əlaqələndirilir.

3. Gərginlik və Stress

Psixoloji gərginlik və stress əzələ gərginliyinə səbəb olur. Gecə boyu çiyin, boyun və üz əzələlərində olan gərginlik səhər baş ağrısına yol açır. Xüsusilə dişlərin sıxılması (bruksizm) bu problemi daha da ağırlaşdırır.

4. Dehidratasiya (Susuzluq)

Gecə boyu su içmədiyiniz üçün orqanizm dehidratasiyaya məruz qalır. Su çatışmazlığı beyin toxumasının büzülməsinə və beyin qişasından uzaqlaşmasına səbəb olur ki, bu da ağrı reseptorlarını aktivləşdirir və baş ağrısına yol açır.

5. Yuxu mövqeyi və yastıq seçimi

Düzgün olmayan yuxu mövqeyi və uyğunsuz yastıq boyun əzələlərində gərginliyə səbəb olur. Çox yüksək və ya çox alçaq yastıqlar boyun fəqərələrində təzyiq yaradaraq səhər baş ağrılarına səbəb ola bilər.

6. Kafein və Alkohol Təsiri

Gündəlik kafein istehlakının kəskin şəkildə dayandırılması və ya azaldılması çəkilmə əlamətləri yaradır. Eyni zamanda, gecə alkohol istehlakı orqanizmdə dehidratasiyaya və beyin damarlarının genişlənməsinə səbəb olur.

7. Dişlərin Sıxılması (Bruksizm)

Gecə yuxu zamanı şüursuz şəkildə dişlərin sıxılması və ya qıcıqlanması çənə, şaqıldı və baş bölgəsində əzələ gərginliyi yaradır. Bu vəziyyət TMJ (temporal-mandibular oynaq) pozğunluğu ilə əlaqəli baş ağrılarına səbəb olur.

8. Qan Təzyiqi Problemləri

Həm yüksək (hipertensiya), həm də aşağı qan təzyiqi (hipotensiya) səhər baş ağrılarına səbəb ola bilər. Xüsusilə hipertensiya ürək xəstəliyi və beyin qanaxması üçün risk faktoru olduğundan ciddi yanaşma tələb edir.

9. Dərmanların yan təsiri

Bəzi dərman preparatları, xüsusən yuxu dərmanları, depressiya əleyhinə dərmanlar və qan təzyiqini tənzimləyən dərmanlar səhər baş ağrısı yarada bilər.

10. Hormonal Dəyişikliklər

Qadınlarda menstrual dövr, hamiləlik və ya menopauza dövründə estrogen səviyyəsindəki dəyişikliklər səhər baş ağrılarının tezliyini artırır.

Səhər baş ağrısının qarşısını necə ala bilərik?

Nizamlı Yuxu Rejimi

Hər gün eyni saatda yatmaq və oyanmaq, həftə sonları da daxil olmaqla, orqanizmin bioloji saatını tənzimləməyə kömək edir. İdeal yuxu müddəti gecə boyu 7-9 saatdır.

Yuxu Mühitinin Düzəlməsi

  • Otağın qaranlıq, səssiz və sərin olmasını təmin edin (18-20°C optimal temperatur)
  • Rahatlayıcı və dəstəkləyici yastıq və döşək seçin
  • Elektronik cihazları yatmazdan 1 saat əvvəl bağlayın
  • Otağı yatmazdan əvvəl yaxşı havalandırın

Su Balansının Qorunması

Gün ərzində kifayət qədər su içməyə diqqət edin (gündə ən azı 2-2.5 litr). Yatmazdan əvvəl bir stəkan su içmək dehidratasiyanın qarşısını almağa kömək edir.

Düzgün Qidalanma

  • Yatmazdan əvvəl ağır və yağlı yeməklərdən qaçının
  • Kafein və alkolun istehlakını, xüsusən axşam saatlarında məhdudlaşdırın
  • Nizamlı və balanslaşdırılmış qidalanma rejimi saxlayın
  • Qan şəkər səviyyəsini stabil saxlamaq üçün uzun müddət ac qalmayın

Boyun və çiyin əzələlərinin gərginliyinin azaldılması

Gün ərzində və yatmazdan əvvəl yüngül boyun və çiyin gərginlik hərəkətləri edin. Masaj və isti kompres əzələ gərginliyini azaldır.

Həkimə nə zaman müraciət etmək lazımdır?

Aşağıdakı hallarda mütləq həkimə müraciət etməlisiniz:

  • Baş ağrısı getdikcə şiddətlənir və tez-tez təkrarlanır
  • Baş ağrısı qəfil və ən şiddətli formada başlayır (“ildırım baş ağrısı”)
  • Baş ağrısı ilə yanaşı qızdırma, boyun sərtliyi, görmə problemləri, danışıq çətinliyi və ya hərəkət itkisi müşahidə olunur
  • 50 yaşdan sonra ilk dəfə səhər baş ağrıları başlayır
  • Adi ağrıkəsicilər effekt vermir
  • Baş ağrısı baş zədəsindən sonra yaranır
  • Yuxu apnesi əlamətləri (xoruldama, nəfəsin dayanması, gündüz yuxululuq) var

Tez-tez verilən suallar

1. Hər səhər baş ağrısı ilə oyanmağın səbəbi nə ola bilər?

Hər səhər baş ağrısı ilə oyanmaq ciddi sağlamlıq probleminin əlaməti ola bilər. Ən çox yayılmış səbəblər yuxu apnesi, xroniki dehidratasiya, dişlərin sıxılması (bruksizm) və qan təzyiqi problemləridir. Əgər bu vəziyyət 2 həftədən artıq davam edirsə, mütləq həkim müayinəsindən keçməlisiniz. Həkim ümumi sağlamlıq vəziyyətinizi qiymətləndirəcək, lazım gələrsə yuxu müayinəsi (polisomnografiya) təyin edəcək və düzgün müalicə proqramı tərtib edəcəkdir. Xüsusilə yuxu apnesi erkən aşkar edilməli və müalicə olunmalıdır, çünki uzunmüddətli oksigen çatışmazlığı ürək-damar xəstəlikləri və insult riski yaradır.

2. Səhər baş ağrısından tez qurtulmaq üçün nə etməliyəm?

Səhər baş ağrısından tez qurtulmaq üçün ilk növbədə bir stəkan su için, çünki dehidratasiya ən çox görülən səbəblərdən biridir. Sonra yüngül boyun və baş masajı edin, xüsusən gicgah və şaqıldı nahiyəsini. Qaranlıq otaqda 10-15 dəqiqə istirahət edin və dərin nəfəs alıb-verin. Ağrı davam edərsə, həkimin tövsiyə etdiyi ağrıkəsici (parasetamol və ya ibuprofen) istifadə edə bilərsiniz. Amma unutmayın ki, tez-tez ağrıkəsici istifadəsi "rebound" (geri dönən) baş ağrılarına səbəb ola bilər. Səhər yüngül sərinləşdirici kompres almaq və kafeinli çay və ya kofe içmək (əgər kafeinə asılı deyilsinizsə) də kömək edə bilər.

3. Yuxu apnesi səhər baş ağrısına necə səbəb olur?

Yuxu apnesi zamanı yuxu dövründə nəfəsalma yolu qismən və ya tam bağlanır, bu da nəfəsalmanın 10 saniyədən çox dayandırılmasına səbəb olur. Bu epizodlar gecə ərzində onlarla, bəzən yüzlərlə dəfə təkrarlana bilər. Hər dəfə nəfəs dayandıqda qanda oksigen səviyyəsi azalır və karbon dioksid səviyyəsi artır. Beyin oksigen çatışmazlığına reaksiya olaraq damarları genişləndirir ki, daha çox qan və oksigen daşısın. Bu damar genişlənməsi baş ağrısına səbəb olur. Əlavə olaraq, tez-tez oyanmalar və ya yarımoyaq vəziyyətlər yuxu keyfiyyətini pozur və bu da səhər baş ağrılarını daha da şiddətləndirir. Yuxu apnesi müalicəsi (CPAP cihazı və ya digər müalicələr) bu problemin həllinə kömək edir.

4. Hamiləlik dövründə səhər baş ağrısı normaldırmı və necə keçirmək olar?

Hamiləlik dövründə, xüsusən ilk trimestrdə səhər baş ağrıları kifayət qədər yayılmışdır və adətən hormon dəyişikləri, qan həcminin artması, qan təzyiqindəki dəyişikliklər və dehidratasiya ilə əlaqəlidir. Çox vaxt bu baş ağrıları təhlükəsizdir və ikinci trimestrdə azalmağa başlayır. Amma hamilə qadınlar ağrıkəsici qəbul edərkən çox diqqətli olmalıdırlar. Parasetamol adətən təhlükəsiz sayılır, lakin ibuprofen və aspirin tövsiyə edilmir. Qeyri-dərman üsulları daha təhlükəsizdir: kifayət qədər su içmək (gündə 2-3 litr), tez-tez və kiçik porsiyalarla yemək, nizamlı yuxu, stress idarəetməsi və mülayim fiziki aktivlik. Əgər baş ağrısı şiddətli, davamlı və ya görmə problemləri, şişkinlik və ya qan təzyiqinin yüksəlməsi ilə müşahidə olunarsa, dərhal həkimə müraciət etməlisiniz, çünki bu preklampsiyanın əlaməti ola bilər.

5. Migren və adi səhər baş ağrısı arasında fərq nədir?

Migren və adi gərginlik baş ağrısı arasında bir neçə əsas fərq var. Migren adətən başın bir tərəfində, zonlayıcı xarakterli, orta və ya şiddətli ağrıdır və 4-72 saat davam edə bilər. Migrenlə yanaşı ürəkbulanma, qusma, işığa və səsə həssaslıq müşahidə olunur. Bəzi hallarda migren "aura" ilə başlaya bilər - parlaq işıqlar, ziqzaq xətlər və ya görüş sahəsində kor nöqtələr. Adi gərginlik baş ağrısı isə daha çox başın iki tərəfində, sıxışdırıcı və ya təzyiq edici xarakterli, yüngül və ya orta şiddətli ağrıdır. Gərginlik baş ağrısı adətən 30 dəqiqədən bir neçə saata qədər davam edir və fiziki aktivlikdən pisləşmir. Əgər səhər baş ağrınız migren əlamətləri göstərirsə, nevroloqa müraciət etməyiniz və spesifik migren müalicəsi alınız lazımdır.

Qeyd: Bu məqalə yalnız maarifləndirmə məqsədi daşıyır və peşəkar tibbi məsləhəti əvəz etmir.