Qeyd: Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkimə müraciət edin.
Karpal tunel sindromu nədir? Müalicəsi necə olur?
Müasir dövrdə demək olar ki, hər kəs gününün böyük bir hissəsini kompüter qarşısında və ya smartfon istifadə edərək keçirir. Əllərimiz gündəlik həyatda ən çox istifadə etdiyimiz orqanlardan biridir, lakin çox vaxt onlara lazımi diqqəti ayırmırıq.
Əgər siz də gecələr əl barmaqlarınızda uyuşma hiss edirsinizsə, əşyaları tutmaqda çətinlik çəkirsinizsə və ya biləyinizdə kəskin ağrılar varsa, bu, sadəcə yorğunluq əlaməti olmaya bilər. Tibbi dildə Karpal tunel sindromu adlanan bu vəziyyət, vaxtında müdaxilə edilməzsə, ciddi fəsadlara yol aça bilər.
Karpal tunel nədir və sindrom necə yaranır?
Bu sindromu başa düşmək üçün əvvəlcə biləyimizin anatomiyasına qısa bir nəzər salmaq lazımdır. Bilək nahiyəsində sümüklər və bağlar tərəfindən əmələ gələn dar bir keçid mövcuddur.
Bu keçidə “karpal tunel” (və ya bilək kanalı) deyilir. Bu tunelin içərisindən barmaqların hərəkətini təmin edən vətərlər və qolumuzdan gələn median sinir (orta sinir) keçir.
Median sinir, baş barmaq, şəhadət barmağı, orta barmaq və üzük barmağının yarısının hissiyyatını və hərəkətini təmin edən çox vacib bir strukturdur.
Karpal tunel sindromu, bu tunelin hər hansı bir səbəbdən daralması və ya içərisindəki toxumaların şişməsi nəticəsində median sinirin sıxılması ilə ortaya çıxır. Sinir sıxıldıqda isə siqnalların ötürülməsi pozulur və nəticədə sinirdə ağrı, uyuşma və gücsüzlük kimi əlamətlər meydana gəlir.
Karpal tunel sindromunun yaranma səbəbləri
Bir çox xəstə “Niyə məhz mən?” sualını verir. Bu sindromun yaranmasında tək bir səbəb yoxdur, adətən bir neçə faktorun birləşməsi rol oynayır.
1. Təkrarlanan hərəkətlər
Ən yayılmış səbəblərdən biri biləyin uzun müddət eyni vəziyyətdə qalması və ya təkrarlanan hərəkətlərdir.
Ofis işçiləri: Klaviatura və siçan (mouse) istifadəsi zamanı biləyin uzun müddət bükülü və ya gərgin qalması.
Musiqiçilər: Pianoçular və ya simli alətlərdə ifa edənlər.
Sənaye işçiləri: Vibrasiyalı alətlərlə işləyənlər və ya konveyer xəttində çalışanlar.
2. Anatomik faktorlar
Bəzi insanların karpal tuneli doğuşdan daha dar olur. Bu genetik xüsusiyyət, sinirin sıxılma ehtimalını artırır. Həmçinin bilək sınıqları və ya çıxıqları da tunelin formasını dəyişərək sinirə təzyiq edə bilər.
3. Hormonal dəyişikliklər və cinsiyyət
Qadınlarda karpal tunel sindromu kişilərə nisbətən daha çox rast gəlinir. Bunun səbəbi qadınlarda bilək kanalının anatomik olaraq daha dar olması ola bilər.
Bundan əlavə, hamiləlik zamanı bədəndə maye toplanması (ödem) tuneldəki təzyiqi artıraraq simptomları üzə çıxara bilər. Menopauza dövrü də risk faktorlarından biridir.
4. Xroniki xəstəliklər
Sinir zədələnməsinə və ya iltihaba səbəb olan bəzi xəstəliklər riski artırır:
Şəkərli diabet (diabetik neyropatiya riskini artırır).
Revmatoid artrit (oynaq və vətərlərdə iltihab yaradır).
Piylənmə.
Karpal tunel sindromunun əlamətləri
Karpal tunel sindromunun əlamətləri adətən yavaş-yavaş başlayır və zamanla şiddətlənir. Erkən diaqnoz üçün bədəninizin verdiyi siqnallara diqqət yetirməlisiniz.
Erkən mərhələ əlamətləri
Uyuşma və Qarışqa Gəzməsi Hissi: Əsasən baş, şəhadət və orta barmaqda hiss olunur. Maraqlıdır ki, bu sindrom adətən çeçələ barmağa təsir etmir.
Gecə Ağrıları: Bir çox xəstə gecə yuxudan əllərindəki uyuşma və yanğı hissi ilə oyanır. Əli silkələmək adətən müvəqqəti rahatlıq verir.
Səhər Sərtliyi: Səhər oyananda barmaqların şişkin və sərt olması hissi.
İrəliləmiş mərhələ əlamətləri
Daimi Hissiyyat İtksii: Barmaq uclarında hissizlik daimi xarakter ala bilər. İsti və soyuğu ayırd etməkdə çətinlik yaranır.
Əzələ Zəifliyi: Baş barmağın dibindəki əzələlərin (tenar əzələləri) zəifləməsi və ya əriməsi (atrofiya). Bu, əşyaları tutmağı çətinləşdirir.
Əşyaları Əldən Salmaq: Tutma qabiliyyətinin azalması və hissiyyatın pozulması səbəbindən fincan, telefon kimi əşyalar tez-tez əldən düşə bilər.
Diaqnostika: Həkim nə edəcək?
Əgər yuxarıdakı əlamətləri hiss edirsinizsə, mütləq bir nevroloqa müraciət etməlisiniz.
Həkiminiz aşağıdakı üsullarla diaqnozu dəqiqləşdirəcək:
Fiziki Müayinə: Həkim əlinizi və biləyinizi yoxlayacaq, barmaqlarınızdakı hissiyyatı və əzələ gücünü test edəcək.
Provokativ Testlər:
Phalen Testi: Biləkləri 90 dərəcə bükərək bir-birinə söykəmək. Uyuşma yaranarsa, test pozitivdir.
Tinel Testi: Bilək üzərindəki sinirə yüngülcə vurmaq. Elektrik cərəyanı vurması (buna “tok vurması” hissi deyilir) yaranarsa, sinir sıxılması ehtimalı yüksəkdir.
EMQ (Elektromioqrafiya): Bu, “qızıl standart” hesab olunan diaqnostika üsuludur. Sinirlərin elektrik keçiriciliyini ölçərək sinirin nə qədər zədələndiyini dəqiq göstərir.
Ultrasəs və ya MRT: Tunelin strukturunu görmək və şişkinlik, kist və ya digər patologiyaları istisna etmək üçün istifadə oluna bilər.
Karpal tunel sindromu müalicəsi
Karpal tunel sindromu rPMS terapiya (dərmansız) müalicəsi
Karpal tunel sindromu (KTS) diaqnozu qoyulan bir çox xəstə üçün ilk sual adətən belə olur: “Əməliyyat olunmalıyam, yoxsa başqa çarə var?”
Tibb elmi inkişaf etdikcə, cərrahi müdaxiləyə ehtiyac qalmadan sinir sıxılmalarını aradan qaldıran və ya simptomları yüngülləşdirən yeni texnologiyalar meydana çıxır. Bu yeniliklərdən biri və ən effektlisi rPMS (Repetitiv Periferik Maqnit Stimulyasiyası) terapiyasıdır.
Karpal tunel sindromu zamanı median sinir bilək kanalında sıxılır, qan dövranı pozulur və sinir lifləri zədələnir. rPMS terapiyası bu problemlərə bir neçə mexanizm vasitəsilə təsir göstərir:
Konservativ (cərrahiyyəsiz) müalicə
Erkən mərhələdə müraciət edən xəstələrdə cərrahiyyəsiz üsullar çox effektli olur:
Bilək Ortezləri (Şina): Xüsusilə gecələr istifadə edilən bu ortezlər, biləyi neytral vəziyyətdə saxlayaraq sinirə düşən təzyiqi azaldır. Bu, gecə yuxusunu yaxşılaşdırmaq üçün ən sadə və effektli yoldur.
Dərman Müalicəsi: Qeyri-steroid iltihab əleyhinə dərmanlar (məsələn, İbuprofen) ağrını və iltihabı azaltmağa kömək edə bilər.
Steroid İnyeksiyaları: Nevroloq Həkim karpal tunelə birbaşa kortikosteroid iynəsi vura bilər. Bu, güclü iltihab əleyhinə təsir göstərərək şişkinliği azaldır və siniri rahatladır.
Fizioterapiya: Sinir sürüşdürmə hərəkətləri və xüsusi məşqlər sinirin hərəkətliliyini artırır.
Həyat Tərzi Dəyişiklikləri: İş zamanı fasilələr vermək, erqonomik klaviatura və siçan istifadə etmək.
Cərrahi müalicə
Əgər konservativ müalicə 3-6 ay ərzində nəticə verməzsə və ya əzələlərdə ərimə başlayıbsa, cərrahiyyə qaçılmaz ola bilər.
Karpal Tunel Sərbəstləşdirilməsi: Cərrah, karpal tunelin tavanını təşkil edən enli bağı kəsir. Bu, tuneli genişləndirir və sinir üzərindəki təzyiqi tamamilə aradan qaldırır.
Metodlar: Əməliyyat açıq üsulla (kiçik bir kəsiklə) və ya endoskopik üsulla (kamera vasitəsilə daha kiçik kəsiklərdən) icra oluna bilər. Hər iki metodun uğur faizi çox yüksəkdir (90%-dən yuxarı).
Sağalma: Əməliyyat adətən yerli anesteziya ilə aparılır və xəstə həmin gün evinə buraxılır. Tam sağalma bir neçə həftədən bir neçə aya qədər çəkə bilər, lakin ağrılar adətən dərhal azalır.
Qarşısını almaq mümkündürmü?
Karpal tunel sindromundan tam sığortalanmaq mümkün olmasa da, riski azaltmaq üçün bu addımları ata bilərsiniz:
Güc Tətbiqini Azaldın: Klaviaturada yazarkən düymələrə yavaş toxunun, qələmi çox bərk sıxmayın.
Biləyinizi Düz Tutun: Biləyinizi həddindən artıq yuxarı və ya aşağı bükməkdən çəkinin.
Tez-tez Fasilə Verin: Hər saat başı əllərinizi gərin, barmaqlarınızı hərəkət etdirin.
İsinmə Hərəkətləri Edin: İşə başlamazdan əvvəl sadə bilək hərəkətləri edin.
Düzgün Postura: Çiyinlərinizin irəli əyilməsi boyun və qol sinirlərini sıxa bilər, bu da biləyə təsir edir.
Karpal tunel sindromu ilə bağlı tez-tez verilən suallar
Karpal tunel sindromu öz-özünə keçib gedə bilərmi?
Çox nadir hallarda, əgər səbəb müvəqqətidirsə (məsələn, hamiləlik zamanı yaranan ödem), doğuşdan sonra simptomlar öz-özünə keçə bilər. Lakin əksər hallarda, xüsusilə iş şəraiti və ya anatomik səbəblərdən yaranıbsa, müalicə olunmadıqda vəziyyət pisləşir və sinir qalıcı olaraq zədələnə bilər.
Smartfon istifadəsi bu sindroma səbəb olurmu?
Bəli, bu mümkündür. Smartfonu uzun müddət əldə tutmaq, baş barmaqla daim ekranda hərəkətlər etmək və biləyi bükülü saxlamaq sinirə düşən yükü artırır. Buna bəzən "vatsapiti" və ya "mətn barmağı" da deyilir.
Əməliyyatdan sonra əlim tamamilə əvvəlki kimi olacaqmı?
Əməliyyat olunan xəstələrin böyük əksəriyyətində ağrı və uyuşma tamamilə aradan qalxır. Lakin, əgər sinir çox uzun müddət sıxılı qalıbsa və ciddi zədələnibsə (əzələ atrofiyası varsa), gücün və hissiyyatın tam bərpası vaxt ala bilər və ya cüzi qalıq əlamətlər qala bilər. Buna görə də gecikməmək vacibdir.
Hansı məşqlər mənə kömək edə bilər?
Sadə "sinir sürüşdürmə" məşqləri faydalıdır. Məsələn: Əlinizi yumruq edin, sonra barmaqlarınızı düz açın və baş barmağınızı kənara doğru dartın. Daha sonra biləyinizi geriyə doğru bükərək ovcunuzu tavana tərəf tutun. Bu hərəkətləri gündə bir neçə dəfə təkrar etmək sinirin kanalda sərbəst hərəkətinə kömək edir.