Bu məqalə ümumi məlumat məqsədi daşıyır və tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq ixtisaslı həkimə müraciət edin.
İnsan beyni bədən çəkisinin yalnız 2%-ni təşkil etməsinə baxmayaraq, ürəyin nasosla vurduğu qanın və qəbul edilən oksigenin təxminən 20%-ni istifadə edir.
Beyin hüceyrələrinin (neyronların) sağlam fəaliyyət göstərməsi, məlumatı emal etməsi, yaddaşı formalaşdırması və bədənin digər orqanlarını idarə etməsi üçün fasiləsiz və keyfiyyətli qan axınına ehtiyacı var.
Qan dövranı zəiflədikdə, beyin kifayət qədər oksigen və qida maddələri ala bilmir ki, bu da diqqət dağınıqlığına, yaddaş problemlərinə, xroniki yorğunluğa və uzun vədədə demensiya və ya insult kimi daha ciddi nevroloji xəstəliklərə yol aça bilər.
Somon, skumbriya, siyənək (herring) və sardina kimi yağlı balıqlar beyin sağlamlığı üçün ən güclü qidalardan hesab olunur. Onların sirri yüksək miqdarda EPA və DHA kimi Omeqa-3 yağ turşularını ehtiva etməsindədir.
Təsiri: Beynin təxminən 60%-i yağdan ibarətdir və bu yağın yarısı Omeqa-3-dən təşkil olunub. Omeqa-3 damarlarda iltihabı azaldır, xolesterin səviyyəsini tənzimləyir və qanın laxtalanma riskini aşağı salaraq qanın beyinə daha rahat axmasını təmin edir.
Tünd şokolad (minimum 70% kakao tərkibli) təkcə dadlı deyil, həm də damar sağlamlığı üçün əvəzedilməzdir. Kakaonun tərkibindəki flavonoidlər güclü antioksidantlardır.
Təsiri: Flavonoidlər qan damarlarının genişlənməsinə (vazodilatasiya) kömək edən azot-oksid istehsalını stimullaşdırır. Bu da qan təzyiqini aşağı salır və beyinə gedən qan axınını artırır. Tədqiqatlar göstərir ki, tünd şokolad yeyən insanların yaddaş və öyrənmə qabiliyyətində qısamüddətli və uzunmüddətli yaxşılaşmalar müşahidə edilir.
Qaragilə (blueberry) başda olmaqla bütün tünd rəngli giləmeyvələr antosiyanin adlanan antioksidantlarla zəngindir.
Təsiri: Antioksidantlar bədəndə sərbəst radikallarla mübarizə apararaq damar divarlarının qocalmasının və zədələnməsinin qarşısını alır. Giləmeyvələr beyin neyronları arasındakı əlaqəni yaxşılaşdırır və qocalma ilə bağlı yaddaş geriləməsini ləngidir.
Çuğundur tərkibindəki təbii nitratlar sayəsində ürək-damar sistemi üçün ən faydalı kök meyvələrindəndir.
Təsiri: İnsan orqanizmi çuğundurdakı nitratları azot oksidinə çevirir. Azot oksidi qan damarlarını rahatlaşdırır və genişləndirir. Xüsusilə yaşlı insanlarda çuğundur şirəsi içməyin, beynin qərarvermə və işçi yaddaşla bağlı olan frontal lobuna qan axınını əhəmiyyətli dərəcədə artırdığı sübut edilmişdir.
Qoz, badam, fındıq, həmçinin balqabaq və kətan toxumları beyin dostu qəlyanaltılardır. Zəngin Vitamin E, sink, maqnezium və sağlam yağlar mənbəyidir.
Təsiri: E vitamini hüceyrə membranlarını oksidativ zədələnmədən qoruyur. Xüsusilə qoz, bitki mənşəli Omeqa-3 (ALA) ilə zəngindir. Balqabaq toxumlarında olan sink isə neyrotransmitterlərin (beyin siqnallarının) düzgün işləməsi üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.
İspanaq, kələm (kale), brokoli və rukola K vitamini, lütein, fol turşusu (Vitamin B9) və beta-karotinlə zəngindir.
Təsiri: Fol turşusu qanda homosistein adlı amin turşusunun səviyyəsini aşağı salır. Homosisteinin yüksək olması qan damarlarının zədələnməsinə və qan axınının zəifləməsinə gətirib çıxarır. Yaşıl yarpaqlı tərəvəzlərin müntəzəm istehlakı kognitiv geriləməni yavaşladır və damar elastikliyini artırır.
Bu iki təbii məhsul əsrlərdir təbii qan durulaşdırıcı və immunitet gücləndirici kimi istifadə olunur.
Təsiri: Sarımsağın tərkibindəki allisin maddəsi qan damarlarını rahatladaraq təzyiqi aşağı salır və damarlarda lövhə (plak) yığılmasının qarşısını alır. Zəncəfil isə qan dövranını stimullaşdırır və mikrosirkulyasiyanı yaxşılaşdıraraq beynin ən kiçik kapilyarlarına belə oksigenin çatdırılmasını təmin edir.
Avokado təbii və sağlam μοnοdoymamış (tək doymamış) yağlar baxımından zəngindir.
Təsiri: Bu yağlar pis xolesterini (LDL) azaldır və yaxşı xolesterini (HDL) artırır. Beynə sağlam qan axınının ən böyük düşmənlərindən biri olan yüksək qan təzyiqinin qarşısını alaraq həm ürəyi, həm də beyni qoruyur.
Sağlam qidalanma damar və beyin sağlamlığının yalnız bir hissəsidir. Qidaların effektivliyini artırmaq və tam nəticə əldə etmək üçün bəzi həyat tərzi dəyişiklikləri də mütləqdir:
Kifayət Qədər Su İçin: Beynin 73%-i sudur. Dehidrasiya (susuzluq) qanın qatılaşmasına və qan dövranının ləngiməsinə səbəb olur. Gündəlik ən azı 1.5 – 2 litr təmiz su içmək qanın həcmini tənzimləyir və dövranı asanlaşdırır.
Fiziki Aktivlik: Aerobik hərəkətlər (qaçış, sürətli yeriş, üzgüçülük, velosiped sürmək) ürək döyüntüsünü sürətləndirərək beyinə pompalanan qanın miqdarını artırır. Hərəkət zamanı beyin normaldan daha çox oksigen və qlükoza alır ki, bu da yeni beyin hüceyrələrinin yaranmasına (neyrogenez) təkan verir.
Keyfiyyətli Yuxu: Dərin yuxu fazasında beyin özünü zərərli toksinlərdən təmizləyir. Yuxusuzluq damarlarda spazma və iltihabın artmasına səbəb olaraq qan dövranını çətinləşdirir.
Stressin İdarə Edilməsi: Xroniki stress zamanı ifraz olunan kortizol hormonu damarların daralmasına səbəb olur. Meditasiya, dərin nəfəs məşqləri və ya təbiətdə gəzinti qan axınını normallaşdırmağa kömək edə bilər.
Bu məqalə ümumi məlumat məqsədi daşıyır və tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq ixtisaslı həkimə müraciət edin.