Qeyd: Bu məqalədə verilən məlumatlar ümumi xarakter daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz.
Yaddaş zəifliyi (amneziya və ya kognitiv geriləmə) həm gənclərdə, həm də yaşlılarda rast gəlinən bir problemdir. Müasir dövrün stressi, informasiya yükü və qeyri-sağlam həyat tərzi bu problemi daha da aktuallaşdırıb.
Xoşbəxtlikdən, yaddaş zəifliyi müalicəsi bir çox hallarda mümkündür və erkən diaqnoz həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
Yaddaşın pozulması tək bir səbəbdən deyil, müxtəlif bioloji, psixoloji və ətraf mühit faktorlarından asılıdır.
Stress zamanı orqanizm yüksək miqdarda kortizol hormonu ifraz edir. Uzunmüddətli yüksək kortizol səviyyəsi beynin yaddaş mərkəzi olan hippokampusa mənfi təsir göstərir. Depressiyada olan şəxslər isə diqqətlərini cəmləməkdə çətinlik çəkdikləri üçün məlumatları yadda saxlaya bilmirlər.
Beyin funksiyaları üçün bəzi maddələr kritik əhəmiyyət kəsb edir. Xüsusilə:
B12 Vitamini: Sinir hüceyrələrinin qorunması üçün vacibdir.
D Vitamini: Koqnitiv funksiyaları dəstəkləyir.
Dəmir: Beynin oksigenlə təminatını tənzimləyir.
Yuxu zamanı beyin gün ərzində öyrənilən məlumatları emal edir və “qısa müddətli yaddaş”dan “uzun müddətli yaddaş”a köçürür. Kifayət qədər yatmadıqda bu proses pozulur.
Hipotiroidizm (qalxanvari vəzinin az işləməsi) metabolizmi yavaşlatmaqla yanaşı, beyin dumanına və unutqanlığa səbəb ola bilər.
Yaşlı insanlarda Alzheimer və ya Demans (ağıl zəifliyi) yaddaş itkisinin əsas tibbi səbəblərindəndir. Bu zaman beyin hüceyrələri geri dönməz şəkildə zədələnir.
Yaddaş zəifliyi müalicəsi fərdi yanaşma tələb edir. Müalicə planı mütləq unutqanlığın kökündə duran səbəbə yönəlməlidir.
Əgər səbəb biokimyəvidirsə, nevroloq həkim tərəfindən müvafiq preparatlar təyin edilir:
Nootroplar: Beyin qan dövranını yaxşılaşdıran və hüceyrə metabolizmini artıran dərmanlar.
Vitamin Terapiyası: B12 və ya fol turşusu çatışmazlığı zamanı inyeksiya və ya tabletlər.
Hormon Müalicəsi: Qalxanvari vəzi fəaliyyəti tənzimləndikdə yaddaş çox vaxt öz-özünə bərpa olunur.
Dərman müalicəsini effektiv edən ən böyük faktor sağlam vərdişlərdir:
Aralıq dənizi pəhrizi: Zeytun yağı, balıq, qoz və yaşıl tərəvəzlərlə zəngin qidalanma beyni qocalmaqdan qoruyur.
Fiziki Aktivlik: İdman beyinə gedən oksigen miqdarını artırır və yeni neyron əlaqələrinin yaranmasını təşviq edir.
Zehni Məşqlər: Sudoku həll etmək, yeni dil öyrənmək və ya kitab oxumaq beyni “fomada” saxlayır.
Gənclər arasında bu problemin ən böyük səbəbi **”Rəqəmsal Demans”**dır. Daimi smartfon istifadəsi beynin dərin düşünmə qabiliyyətini zəiflədir. Həmçinin imtahan stressi və qeyri-müntəzəm yuxu əsas faktorlardır.
65 yaşdan yuxarı şəxslərdə yaddaş itkisi daha çox fizioloji aşınma ilə bağlıdır. Lakin hər unutqanlıq Alzheimer deyil. Bəzən sadə bir infeksiya (məsələn, sidik yolu infeksiyası) yaşlılarda qəfil huş itməsinə və yaddaş zəifliyinə səbəb ola bilər.
Yaddaş zəifliyi üçün vitaminlər beyin sağlamlığında mühüm rol oynayır. B qrup vitaminləri beyin hüceyrələrinin degenerasiyasının qarşısını alır və dəmirin yaxşı mənimsənilməsini təmin edir.
B12 vitamini çatışmazlığı ciddi yaddaş zəifliyinə səbəb ola bilər.
E vitamini hüceyrələrin membranlarını bərpa edir və toxumaları sərbəst radikallardan qoruyur.
A vitamini beyin hüceyrələrini qoruyur və yaddaşı gücləndirir. Bundan əlavə, Omega-3 balıq yağı metabolizma üçün vacib olan maddələrdəndir və yaddaşın güclənməsinə kömək edir.
Bəzi təbii vasitələrin yaddaş üzərində müsbət təsirləri elmi araşdırmalarla sübut edilmişdir:
Omeqa-3: Balıq yağında olan bu turşular beynin strukturunu qoruyur.
Ginkgo Biloba: Beyin qan dövranını sürətləndirən bitki mənşəli əlavədir (həkim məsləhəti ilə istifadə edilməlidir).
Kurkumin (Sarıkök): Güclü antioksidant olub, beyindəki iltihabı azaldır.
Aşağıdakı əlamətləri özünüzdə və ya yaxınlarınızda müşahidə edirsinizsə, vaxt itirmədən nevroloqa müraciət etməlisiniz:
Tanış yerlərdə yolu azmaq.
Eyni sualı dəfələrlə təkrar etmək.
Şəxsi gigiyenaya diqqət yetirməyi unutmaq.
Sözləri tapmaqda ciddi çətinlik çəkmək.
Xarakter və davranış dəyişiklikləri.
Bəli, B12 vitamini sinir sisteminin və beynin sağlamlığı üçün kritikdir. Bu vitaminin çatışmazlığı sinir liflərinin qoruyucu qişasını zədələyərək ciddi yaddaş problemlərinə və hətta hallüsinasiyalara səbəb ola bilər. Yaddaş zəifliyi müalicəsi çərçivəsində ilk yoxlanılan göstəricilərdən biri budur.
Genetik faktorlar, xüsusilə Altsheymer xəstəliyində rol oynayır. Əgər birinci dərəcəli qohumlarda erkən yaşda demans müşahidə olunubsa, risk bir qədər yüksək ola bilər. Lakin sağlam həyat tərzi ilə bu riski minimuma endirmək mümkündür.
Həddindən artıq rəqəmsal cihaz istifadəsi “diqqət dağınıqlığı”na səbəb olur. Beyin məlumatı dərin emal etmədən səthi keçdiyi üçün informasiya qalıcı yaddaşa həkk olunmur. Buna “psevdo-unutqanlıq” da deyilir.
Bəli, əksər hallarda stress faktorları aradan qaldırıldıqda, yuxu rejimi bərpa olunduqda və lazımi psixoloji dəstək alındıqda yaddaş funksiyaları əvvəlki vəziyyətinə qayıdır.
Heç bir qida möcüzəvi şəkildə dərhal təsir etmir. Lakin qoz, tünd şokolad (kakao miqdarı yüksək olan), göyəm və yağlı balıqların müntəzəm qəbulu uzunmüddətli perspektivdə yaddaşı möhkəmləndirir.
Qeyd: Bu məqalədə verilən məlumatlar ümumi xarakter daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz.