Vacib Xəbərdarlıq: Bu məqalə yalnız məlumatlandırma məqsədi daşıyır və peşəkar tibbi məsləhəti, diaqnozu və ya müalicəni əvəz etmir.
Miyelit xəstəliyi nədir? Miyelitin müalicəsi
Miyelit, tibbi terminologiyada onurğa beyninin iltihabı mənasını verən ciddi bir nevroloji vəziyyətdir. Bu iltihab, bədənimizin “mərkəzi rabitə şossesi” olan onurğa beyninə zərər verir.
Nəticədə, beyin və bədənin qalan hissəsi arasındakı siqnal ötürülməsi kəsilir. Bu kəsilmə qəfil əzələ zəifliyi, keyimə, hissiyyat itkisi və hətta iflic kimi həyəcanverici simptomlara səbəb ola bilər.
Bu məqalədə miyelit xəstəliyinin nə olduğunu, onun yaranma səbəblərini, əsas əlamətlərini və ən əsası, miyelitin müalicəsi üçün hansı müasir tibbi yanaşmaların mövcud olduğunu ətraflı şəkildə araşdıracağıq. Bu vəziyyəti anlamaq, onunla mübarizə aparmağın ilk və ən vacib addımıdır.
Miyelit xəstəliyi necə baş verir?
Onurğa beynimiz sinir liflərindən ibarətdir və bu liflər miyelin adlanan qoruyucu bir təbəqə ilə örtülmüşdür. Miyelin, elektrik naqillərini örtən izolyasiya materialı kimi fəaliyyət göstərir; siqnalların sürətli və səmərəli şəkildə ötürülməsini təmin edir.
Miyelit baş verdikdə, bədənin immun sistemi səhvən bu miyelin təbəqəsinə hücum edir və onu zədələyir (bu prosesə demiyelinasiya deyilir). Bəzi hallarda iltihab sinir liflərinin özlərinə də (aksonlara) zərər verə bilər.
Bu zədələnmə nəticəsində:
Sinir siqnalları yavaşlayır.
Siqnallar tamamilə bloklanır.
Sinirlər səhv siqnallar göndərməyə başlayır.
Miyelitin ən çox rast gəlinən forması Köndələn Miyelit (Transverse Myelitis) adlanır. “Köndələn” termini iltihabın onurğa beyninin müəyyən bir seqmentində en kəsiyi boyunca yayıldığını göstərir və bu səviyyədən aşağıda olan bütün bədən funksiyalarına təsir edir.
Miyelitin əsas əlamətləri və simptomları
Miyelit simptomları adətən bir neçə saatdan bir neçə günə qədər çox sürətlə inkişaf edə bilər, bəzi hallarda isə bu proses bir neçə həftə çəkə bilər.
Simptomlar iltihabın onurğa beyninin hansı səviyyəsində (boyun, döş qəfəsi, bel) baş verməsindən asılıdır. İltihab nə qədər yuxarıda olarsa, bədənin o qədər çox hissəsi təsirlənir.
Əsas simptom qrupları bunlardır:
1. Ağrı
Bu, tez-tez ilk əlamətdir.
Bel ağrısı: Adətən qəfil başlayır və kəskin olur.
Yayılan ağrılar: Kəskin, “vuran” ağrılar ayaqlara, qollara və ya sinə ətrafına yayıla bilər.
Kəmərvari hissiyyat: Sinə və ya qarın ətrafında sıxan, kəmər bağlayan kimi bir hissiyyat yarana bilər.
2. Hissiyyat pozğunluqları
Zədələnmiş onurğa beyni seqmentindən aşağıda hissiyyat dəyişiklikləri baş verir:
Keyimə (Uyuşma): Əsasən ayaqlarda başlayır və yuxarıya doğru qalxa bilər.
Paresteziya: “İynə batma” və ya “qarışqa gəzməsi” hissləri.
Temperatur və toxunma həssaslığı: Bəzi xəstələr yüngül toxunuşa, soyuğa və ya istiyə qarşı həddindən artıq həssas olurlar (allodiniya) və ya əksinə, bu hissləri ümumiyyətlə itirirlər.
3. Əzələ zəifliyi və hərəkət problemləri
Ağırlıq hissi: Ən çox ayaqlarda hiss olunur, sanki “ayaqlar sözə baxmır” və ya “sürünür”.
Yerimə çətinliyi: Xəstələr səndələyə, yıxıla bilər.
Paraplegiya (Iflic): Vəziyyət sürətlə pisləşə bilər və hər iki ayağın tam iflicinə səbəb ola bilər. Əgər iltihab boyun səviyyəsindədirsə, hər dörd ətrafın (tetraplegiya) iflici baş verə bilər.
4. Sidik və bağırsaq funksiyası pozğunluqları
Bu, miyelitin çox xarakterik bir əlamətidir və demək olar ki, bütün xəstələrdə müşahidə olunur.
Sidik ləngiməsi: Sidiyə çıxmaqda çətinlik çəkmək.
Sidik qaçırma (Saxlaya bilməmə): Qəfil sidik ifrazı ehtiyacı və ya sidiyi saxlaya bilməmək.
Qəbizlik: Bağırsaq fəaliyyətinin zəifləməsi.
Əgər bu simptomları (xüsusilə sürətlə inkişaf edən zəiflik və sidik problemləri) yaşayırsınızsa, bu, təcili tibbi yardım tələb edən bir vəziyyətdir.
Miyelitin Səbəbləri: İmmun sistemi niyə hücum edir?
Miyelitin yaranmasının arxasında bir neçə əsas səbəb dayana bilər, lakin bir çox hallarda dəqiq səbəb (idiopatik) tapılmır.
1. Post-İnfeksion (infeksiyadan sonra) reaksiyalar
Ən çox rast gəlinən səbəblərdən biridir. Bədən virus, bakteriya və ya göbələklə mübarizə apardıqdan sonra, immun sistemi “çaşqın” düşür və infeksiya ilə mübarizə aparmaq əvəzinə, səhvən onurğa beyninin miyelin təbəqəsinə hücum etməyə başlayır.
Viruslar: Qrip, Herpes virusları (su çiçəyi, kəmərləyici dəmrov daxil olmaqla), Epstein-Barr, Zika, QİÇS və s.
Bakteriyalar: Laym xəstəliyi, sifilis, vərəm.
2. Autoimmun pozğunluqlar
Bəzi hallarda, miyelit daha geniş bir autoimmun xəstəliyin ilk təzahürü və ya bir hissəsi ola bilər:
Dağınıq Skleroz (Multiple Sclerosis – MS): Miyelit tez-tez MS-in ilk əlaməti ola bilər. MS zamanı immun sistemi beyin, onurğa beyni və görmə sinirlərindəki miyelinə çoxsaylı hücumlar edir.
Neyromielit Optika Spektr Pozğunluğu (NMOSD və ya Devic Xəstəliyi): Bu, əvvəllər MS-in bir növü hesab edilən, lakin indi ayrı bir xəstəlik kimi tanınan bir vəziyyətdir. NMOSD spesifik olaraq onurğa beyni və görmə sinirlərini hədəf alır.
Digər Sistem Xəstəlikləri: Sistemik qırmızı qurd eşənəyi (Lupus) və ya Şöqren sindromu kimi digər autoimmun xəstəliklər də miyelitə səbəb ola bilər.
3. Post-Vaksinal reaksiyalar
Çox nadir hallarda, bəzi peyvəndlərdən sonra immun sisteminin reaksiyası olaraq miyelit inkişaf edə bilər. Lakin vurğulamaq lazımdır ki, peyvəndlərin faydaları bu son dərəcə nadir riskdən qat-qat üstündür.
4. İdiopatik miyelit
Halların təxminən 15-30%-də bütün müayinələrə baxmayaraq heç bir dəqiq səbəb tapıla bilmir. Bu, idiopatik miyelit adlanır.
Miyelit xəstəliyi diaqnozu
Miyelit diaqnozu qoymaq və onun səbəbini tapmaq bir qədər mürəkkəb ola bilər, çünki simptomlar onurğa beynini sıxan yırtıq, şiş və ya abses kimi digər təcili vəziyyətlərin simptomlarına çox bənzəyir.
Həkim (adətən nevroloq) ilk növbədə bu təcili cərrahi vəziyyətləri istisna etməlidir.
Əsas diaqnostik üsullar:
Maqnit Rezonans Tomoqrafiya (MRT): Bu, miyelit diaqnostikasında qızıl standartdır. MRT onurğa beyninin ətraflı şəkillərini çəkir və iltihab ocaqlarını, zədələnmənin (lezyonun) yerini və ölçüsünü göstərir. Eyni zamanda, şiş, yırtıq və ya digər sıxılmaları istisna etməyə kömək edir.
Lomber Punksiya (Onurğa Beyni Mayesinin Analizi): Bel nahiyəsindən az miqdarda onurğa beyni mayesi (likvor) götürülür. Bu mayenin analizi iltihab əlamətlərini (yüksək leykositlər, zülal), infeksiya əlamətlərini və ya MS (oliqoklonal zolaqlar) və NMO (spesifik antitellər) kimi autoimmun xəstəliklərin göstəricilərini axtarmaq üçün aparılır.
Qan Analizləri: İnfeksiyaları (məsələn, HIV, sifilis) və miyelitlə əlaqəli spesifik autoimmun antitelləri (məsələn, NMO üçün AQP4 və MOG antitelləri) yoxlamaq üçün qan testləri aparılır.
Miyelitin müalicəsi: Müasir yanaşmalar
Miyelitin müalicəsi iki əsas mərhələdən ibarətdir: kəskin hücumun dərhal dayandırılması və uzunmüddətli bərpa (reabilitasiya).
Mərhələ 1: Kəskin hücumun müalicəsi (İltihabı dayandırmaq)
Məqsəd onurğa beynindəki iltihabı mümkün qədər tez azaltmaq və immun sisteminin hücumunu dayandırmaqdır.
Yüksək Dozalı Venadaxili Steroidlər: Adətən ilk müalicə seçimidir. Metilprednizolon kimi güclü anti-iltihab dərmanları 3-5 gün ərzində birbaşa venaya yeridilir. Bu, immun reaksiyasını yatırır və şişkinliyi azaldır.
Plazmaferez (Plazma Mübadiləsi): Əgər xəstənin vəziyyəti ağırdırsa və ya steroidlərə cavab vermirsə, bu prosedur tətbiq olunur. Xəstənin qanı xüsusi bir aparatdan keçirilir, qanın maye hissəsi (plazma) zərərli antitellərdən təmizlənir və ya dəyişdirilir və təmizlənmiş qan hüceyrələri bədənə qaytarılır.
İntravenoz İmmunoqlobulin (IVIG): Bəzi hallarda, sağlam donorlardan alınmış konsentrə edilmiş antitellərin (immunoqlobulin) venadaxili infuziyası istifadə edilə bilər. Bu, “səhv” işləyən immun sistemini sıfırlamağa kömək edir.
Səbəbə Yönəlik Müalicə: Əgər miyelitə səbəb olan spesifik bir infeksiya (məsələn, herpes virusu) aşkar edilərsə, antiviral və ya antibiotik müalicəsi təyin edilir.
Mərhələ 2: Uzunmüddətli bərpa və reabilitasiya
İltihab nəzarət altına alındıqdan sonra, əsl bərpa prosesi başlayır. Miyelitin vurduğu zərərdən sonra bədənin funksiyalarını bərpa etmək üçün reabilitasiya həyati əhəmiyyət daşıyır.
Fizioterapiya (Fiziki Müalicə): Bu, reabilitasiyanın təməl daşıdır. Fizioterapevt əzələ gücünü artırmaq, koordinasiyanı yaxşılaşdırmaq, hərəkət qabiliyyətini bərpa etmək və spastikliyi (əzələ sərtliyini) azaltmaq üçün xüsusi məşq proqramları tərtib edir. Ehtiyac olarsa, xəstəyə qoltuq ağacı, əsa və ya əlil arabasından istifadə etməyi öyrədir.
Erqoterapiya (Məşğuliyyət Terapiyası): Erqoterapevt xəstələrə gündəlik həyat fəaliyyətlərini (geyinmək, yemək hazırlamaq, yuyunmaq) yenidən müstəqil şəkildə yerinə yetirməyi öyrədir. Bu, evdə və iş yerində uyğunlaşmalar etməyi də əhatə edə bilər.
Simptomatik Müalicə:
Ağrı: Xroniki sinir ağrıları üçün xüsusi dərmanlar təyin oluna bilər.
Sidik problemləri: Uroloqun nəzarəti ilə dərmanlar, xüsusi rejim və ya bəzən kateterizasiya (sidik kisəsinin boru ilə boşaldılması) tələb oluna bilər.
Spastiklik: Əzələ boşaldıcı dərmanlar və ya Botoks inyeksiyaları sərtliyi azalda bilər.
Psixoloji Dəstək: Miyelit kimi qəfil və ciddi bir diaqnozla üzləşmək emosional olaraq çox çətindir. Psixoterapiya və dəstək qrupları xəstənin depressiya, həyəcan və bu yeni vəziyyətə uyğunlaşma prosesi ilə mübarizə aparmasına kömək edir.
Proqnoz və sağalma prosesi
Miyelitdən sağalma hər kəs üçün fərqlidir və proqnozu əvvəlcədən dəqiq söyləmək çətindir. Bərpa adətən hücumdan sonrakı ilk 1-3 ay ərzində başlayır və 6 ay ərzində ən sürətli şəkildə davam edir. Bəzi xəstələrdə yaxşılaşma 2 il və ya daha uzun müddət davam edə bilər.
Təxmini olaraq, xəstələr üç qrupa bölünür:
Tam və ya Yaxşı Bərpa (Təxminən 1/3): Xəstələr demək olar ki, tam sağalır, çox az qalıq simptomları olur və ya heç olmur.
Orta Dərəcəli Qalıq Əlillik (Təxminən 1/3): Xəstələr yeriyə bilir, lakin müəyyən çətinliklər (məsələn, ayaqlarda sərtlik, hissiyyat problemləri, sidik ifrazına nəzarətdə çətinlik) yaşayırlar.
Ağır Əlillik (Təxminən 1/3): Təəssüf ki, bəzi xəstələrdə ciddi zədələnmə qalır, daimi olaraq əlil arabasından istifadə etməli olur və gündəlik qayğıya ehtiyac duyurlar.
Hücumun nə qədər sürətli və şiddətli olması proqnoza təsir edən əsas amillərdəndir. Simptomların çox kəskin (24 saat ərzində) başlaması və tam iflicin olması adətən daha çətin bir sağalma prosesindən xəbər verir.
Tez-tez verilən suallar
Miyelit tam sağalan xəstəlikdirmi?
Bəzi insanlar miyelitdən tam sağalır, lakin bir çoxunda müəyyən dərəcədə qalıq simptomlar (zəiflik, keyimə, sidik problemləri) qala bilir. Proqnoz "üçdə bir qaydası" ilə təsvir olunur (yaxşı, orta və ağır nəticə). Erkən və aqressiv müalicə tam sağalma şansını artırır.
Miyelit və dağınıq skleroz (MS) eyni şeydirmi?
Xeyr. Miyelit (onurğa beyni iltihabı) bir əlamət və ya vəziyyətdir. Dağınıq Skleroz (MS) isə miyelitə səbəb ola bilən xroniki, autoimmun bir xəstəlikdir. Miyelit MS-in ilk əlaməti ola bilər, ancaq miyelit keçirən hər kəsdə MS inkişaf etmir. Diaqnoz üçün həkiminiz əlavə müayinələr (məsələn, beyin MRT-si) aparacaq.
Onurğa beyni iltihabı (miyelit) təkrarlana bilərmi?
Əgər miyelit bir infeksiya və ya peyvənd sonrası baş veribsə (idiopatik), təkrarlanma riski çox azdır (monofazik). Lakin əgər miyelit MS və ya xüsusilə NMOSD (Neyromielit Optika) kimi bir autoimmun xəstəliyin hissəsidirsə, təkrarlanma riski yüksəkdir və bu hücumların qarşısını almaq üçün xüsusi uzunmüddətli dərman müalicəsi (immunosupressiya) tələb olunur.
Miyelit diaqnozu qoyulduqdan sonra nə etməliyəm?
Ən vacib addım nevroloqunuzun müalicə planına və reabilitasiya proqramına ciddi şəkildə əməl etməkdir. Fizioterapiya və erqoterapiya bərpa üçün kritik əhəmiyyət daşıyır. Həmçinin, bu prosesdə psixoloji dəstək almaqdan çəkinməyin.
Miyelit xəstələri üçün hansı reabilitasiya hərəkətləri faydalıdır?
Hərəkətlər hər xəstənin fərdi vəziyyətinə uyğun tərtib edilməlidir. Ümumi məqsədlər əzələ gücünü (xüsusilə ayaq və gövdə), tarazlığı və elastikliyi artırmaqdır. Dartınma hərəkətləri spastikliyi (sərtliyi) azaltmağa kömək edir. Mütləq bir fizioterapevtlə məsləhətləşin, çünki səhv hərəkətlər zərər verə bilər.
Unutmayın ki, “miyelitin müalicəsi” yalnız dərmanlardan ibarət deyil; bu, həm də hərtərəfli reabilitasiya, səbir və psixoloji möhkəmlik tələb edən uzun bir prosesdir. Erkən diaqnoz və dərhal başlanan müalicə, onurğa beynindəki zədələnməni minimuma endirmək və sağalma şansını maksimuma çatdırmaq üçün ən vacib amildir.
Əgər siz və ya yaxınınız miyelit əlamətləri (qəfil zəiflik, keyimə, sidik problemləri) yaşayırsa, bir dəqiqə belə gecikmədən təcili tibbi yardım alın və ya birbaşa nevroloqa müraciət edin.