Autizm xəstəliyi nədir?: Uşaqlarda autizm əlamətləri və müalicəsi
“Autizm xəstəliyi nədir?” sualına cavab olaraq bildik ki, bu, müalicə olunmalı bir xəstəlikdən daha çox, anlaşılmalı və dəstəklənməli bir fərqlilikdir. Autizm Spektr Pozuntusu olan hər bir uşaq unikaldır və özünəməxsus güclü tərəflərə malikdir.
Uşaqlarda autizm əlamətlərini erkən tanımaq və dərhal mütəxəssis dəstəyinə müraciət etmək, onların potensialını reallaşdırmaq üçün ən vacib addımdır. Müasir terapiya metodları sayəsində autizmli uşaqlar ünsiyyət qurmağı, sosiallaşmağı və müstəqil yaşamağı öyrənə bilərlər.
Autizm spektr pozuntusu (ASP) nədir?
Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, Autizm Spektr Pozuntusu (ASP) beynin məlumatı qəbul etmə və emal etmə tərzindəki fərqliliklərdən qaynaqlanır. Bu fərqliliklər adətən həyatın ilk üç ilində özünü göstərməyə başlayır.
ASP-nin əsas təsir sahələri bunlardır:
Sosial Qarşılıqlı Əlaqə və Ünsiyyət: Autizmli fərdlər başqaları ilə göz təması qurmaqda, qarşılıqlı söhbət aparmaqda, başqalarının hisslərini (jestlər, mimikalar) anlamaqda və ya öz hisslərini ifadə etməkdə çətinlik çəkə bilərlər.
Məhdud və Təkrarlanan Davranışlar, Maraqlar və ya Fəaliyyətlər: Bu, eyni oyuncaqla eyni şəkildə təkrar-təkrar oynamaq, əllərini çırpmaq (stimming) kimi təkrarlanan bədən hərəkətləri, gündəlik rutinlərə ciddi şəkildə bağlılıq və ya müəyyən bir mövzuya (məsələn, qatarlar, dinozavrlar) həddindən artıq dərin maraq şəklində ola bilər.
Autizmin səbəbləri nədir?
Autizmin tək bir səbəbi yoxdur. Araşdırmalar göstərir ki, bu, genetik və ətraf mühit faktorlarının mürəkkəb qarşılıqlı təsirindən yaranır.
Genetik Faktorlar: Autizm tez-tez ailələrdə irsi xarakter daşıyır. Müəyyən genetik mutasiyaların autizm riskini artırdığı məlumdur.
Ətraf Mühit Faktorları: Hamiləlik zamanı müəyyən infeksiyalar, dərman preparatlarının qəbulu və ya hava çirkliliyi kimi amillərin təsiri araşdırılsa da, hələ ki, dəqiq bir əlaqə tam sübuta yetirilməyib.
Vacib Qeyd: Peyvəndlər və Autizm
Dəfələrlə aparılan genişmiqyaslı elmi araşdırmalar peyvəndlərin (vaksinlərin) autizmə səbəb OLMADIĞINI birmənalı şəkildə sübut etmişdir.
Bu, geniş yayılmış, lakin tamamilə əsassız bir mifdir. Övladınızın peyvənd cədvəlinə əməl etmək onun sağlamlığı üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.
Uşaqlarda erkən autizm əlamətləri
Autizmin əlamətləri adətən 12-24 aylıq dövrdə nəzərə çarpmağa başlayır. Bəzi hallarda, uşaq normal inkişaf edir, lakin sonradan (adətən 18-24 ay arası) əldə etdiyi bəzi bacarıqları (məsələn, danışıq) itirə bilər. Bu, “reqressiya” adlanır.
Valideynlərin diqqət etməli olduğu əsas əlamətlər iki ana qrupa bölünür:
1. Sosial ünsiyyət və qarşılıqlı əlaqə çətinlikləri
Göz Təmasının Olmaması: Uşaq onunla danışarkən gözlərinizə baxmır və ya çox qısa müddətli baxır.
Adına Reaksiya Verməmək: 9 aylıq olana qədər adına çevrilib baxmırsa (eşitmə problemi yoxdursa).
İşarə Etməmək: İstədiyi bir şeyi barmaqla göstərmir və ya sizin göstərdiyiniz obyektə baxmır (12-14 ay).
Tək Oynamağa Üstünlük Vermək: Başqa uşaqlarla maraqlanmır, onlarla oynamaq istəmir və ya necə oynayacağını bilmir.
Hissləri Anlamamaq: Başqalarının (və ya özünün) kədərli, əsəbi və ya sevincli olduğunu başa düşməkdə çətinlik çəkir.
Yamsılama (Təqlid) Əskikliyi: Valideynlərinin mimikalarını, jestlərini və ya səslərini yamsılamır (məsələn, “sağ ol” deyib əl yelləməmək).
Nitqin Ləngiməsi: 16 aylıq olmasına baxmayaraq tək sözlər, 24 aylıq olmasına baxmayaraq iki sözlük cümlələr qurmursa.
Exolaliya: Sözləri və ya cümlələri dərhal və ya bir müddət sonra eyni şəkildə, mənasız yerə təkrarlayır.
2. Məhdud və təkrarlanan davranışlar
Təkrarlanan Hərəkətlər (Stimming): Əllərini çırpmaq, barmaqlarını şaqqıldatmaq, bir yerdə irəli-geri yellənmək və ya dairəvi hərəkətlər etmək. Bu hərəkətlər adətən özünü sakitləşdirmək üçün edilir.
Rutinlərə Həddindən Artıq Bağlılıq: Gündəlik işlərin eyni ardıcıllıqla edilməsini tələb edir (məsələn, yeməyin eyni qabda verilməsi, eyni yoldan getmək). Kiçik dəyişikliklər belə kəskin narahatlığa səbəb ola bilər.
Məhdud və Güclü Maraqlar: Müəyyən bir mövzuya (rəqəmlər, planetlər, avtomobil markaları) həddindən artıq fokuslanır və yalnız bu haqda danışmaq istəyir.
Oyuncaqlarla Qeyri-Adi Oynamaq: Oyuncaqların funksiyasına uyğun oynamır (məsələn, maşını sürmək əvəzinə təkərlərini saatlarla fırlatmaq) və ya əşyaları düz xətt üzrə sıraya düzür.
Sensor Həssaslığı (Həddindən Artıq və ya Az):
Hiper (Həddindən artıq): Yüksək səslər (məsələn, tozsoran), parlaq işıqlar, bəzi toxumalar (paltar etiketi) və ya qoxular onlara dözülməz gələ bilər.
Hipo (Az): Ağrıya, soyuğa və ya istiyə qarşı laqeyd görünə bilər, əşyaları həddindən artıq iyləyə və ya yalaya bilər.
Unutmayın, bu əlamətlərdən bəzilərinin olması mütləq autizm demək deyil. Ancaq bu əlamətlərdən bir neçəsini eyni zamanda və davamlı olaraq müşahidə edirsinizsə, mütləq bir mütəxəssislə məsləhətləşməlisiniz.
Autizmli uşaqlar necə olur?
Bu, çox vacib və tez-tez verilən bir sualdır. Ən əsas məqam, autizmin bir spektr olmasıdır. Bu o deməkdir ki, “autizmli uşaqlar” deyə vahid, standart bir təsvir yoxdur.
Hər bir autizmli uşaq tamamilə fərqlidir və özünəməxsus xüsusiyyətlərə, güclü tərəflərə və çətinliklərə malikdir.
Bununla belə, autizmli uşaqlarda tez-tez rast gəlinən bəzi ümumi xüsusiyyətlər var. Bu xüsusiyyətlər əsasən üç ana qrupda özünü göstərir:
1. Sosial Ünsiyyət və Münasibətlər
Autizmli uşaqlar dünyanı və sosial əlaqələri digər uşaqlardan fərqli qavraya bilərlər.
Göz Təması: Adətən göz təması qurmaqdan çəkinirlər və ya bu təması çox qısa müddətli saxlayırlar.
Ada Reaksiya: Onları adı ilə çağırdıqda reaksiya verməyə və ya gec reaksiya verə bilərlər (eşitmə problemi olmasa belə).
Hissləri Anlamaq: Başqalarının (və ya özlərinin) nə hiss etdiyini (kədər, sevinc, qəzəb) üz ifadələrindən, səs tonundan anlamaqda çətinlik çəkə bilərlər.
Münasibət Qurmaq: Digər uşaqlarla dostlaşmaq, onlarla ortaq oyun qurmaq onlar üçün çətin ola bilər. Çox vaxt tək oynamağa üstünlük verirlər.
Paylaşmaq və Növbə Gözləmək: Bu kimi sosial qaydaları anlamaqda və tətbiq etməkdə çətinlikləri ola bilər.
Jestlərdən İstifadə: İstədikləri bir şeyi barmaqla göstərmək, “sağ ol” deyib əl yelləmək kimi jestlərdən ya az istifadə edirlər, ya da başqalarının jestlərini anlamırlar.
2. Nitq və Ünsiyyət Çətinlikləri
Nitqin Ləngiməsi: Bəzi autizmli uşaqlar danışmağa gec başlayır, bəziləri isə heç danışmaya bilər (non-verbal ola bilərlər).
Exolaliya (Təkrarlama): Eşitdikləri sözləri, cümlələri və ya reklam/cizgi film səslərini dərhal və ya bir müddət sonra eyni şəkildə təkrarlaya bilərlər.
Qeyri-adi Səs Tonu: Danışarkən səs tonları monoton (robot kimi) və ya həddindən artıq musiqili ola bilər.
Zarafatları Anlamamaq: Məcazi mənaları, zarafatları və ya “söz atma”ları başa düşməkdə çətinlik çəkirlər, hər şeyi hərfi mənada qəbul edə bilərlər.
3. Məhdud, Təkrarlanan Davranışlar və Maraqlar
Rutinə Bağlılıq: Gündəlik həyatlarının eyni qaydada, dəyişməz olmasını istəyirlər. Məsələn, parka hər gün eyni yoldan getmək, yeməyi eyni qabda yemək. Rutində baş verən ən kiçik dəyişiklik onları çox narahat edə bilər.
Təkrarlanan Hərəkətlər (Stimming): Özünü sakitləşdirmək və ya duyğularını ifadə etmək üçün əllərini çırpmaq, barmaq ucunda gəzmək, bir yerdə yellənmək, fırlanmaq kimi hərəkətləri tez-tez edə bilərlər.
Oyun Tərzi: Oyuncaqlarla təyinatı üzrə oynamırlar. Məsələn, maşını sürmək əvəzinə, onun təkərlərini saatlarla fırlada bilərlər və ya bütün oyuncaqları rəngə, formaya görə sıraya düzə bilərlər.
Məhdud və Güclü Maraqlar: Müəyyən bir mövzuya (məsələn, qatarlar, planetlər, liftlər, rəqəmlər) həddindən artıq güclü maraq göstərə bilərlər və saatlarla yalnız o mövzu haqqında danışa bilərlər.
4. Sensor (Hissi) Həssaslıq
Autizmli uşaqların çoxunda ətraf mühitdən gələn siqnallara qarşı fərqli həssaslıq olur:
Həddindən Artıq Həssaslıq (Hiper): Bəzi səslər (tozsoran, fen, musiqi), işıqlar (parlaq lampalar), qoxular və ya toxunuşlar (paltarın etiketi, bəzi qidaların quruluşu) onlar üçün dözülməz dərəcədə narahatedici ola bilər.
Az Həssaslıq (Hipo): Bəzən isə əksinə, ağrıya, istiyə və ya soyuğa qarşı laqeyd görünə bilərlər. Güclü təzyiqi (bərk qucaqlanmağı) sevə bilərlər.
Diaqnoz prosesi: Autizm necə təsdiqlənir?
Autizm üçün qan analizi və ya rentgen kimi tibbi testlər yoxdur. Diaqnoz, uşağın davranışı və inkişaf tarixçəsi əsasında qoyulur.
Bu proses adətən bir neçə mərhələdən ibarətdir:
İlkin Müşahidə (Valideyn və Pediatr): Narahatlıqlarınız barədə ilk danışacağınız şəxs övladınızın pediatrıdır. O, uşağın inkişafını izləyəcək (məsələn, M-CHAT kimi xüsusi sorğu anketləri vasitəsilə) və ilkin qiymətləndirmə aparacaq.
Mütəxəssis Yönləndirməsi: Əgər pediatr şübhələnərsə, sizi daha dərin yoxlama üçün mütəxəssislərə yönləndirəcək. Bu komandaya adətən uşaq psixiatrı, uşaq nevroloqu və/və ya klinik psixoloq daxildir.
Hərtərəfli Qiymətləndirmə: Mütəxəssis uşaqla birbaşa ünsiyyət quracaq, onun oyununu müşahidə edəcək və xüsusi diaqnostik alətlərdən (məsələn, ADOS, ADI-R) istifadə edəcək. Həmçinin, valideynlərdən uşağın inkişafı və davranışları haqqında ətraflı məlumat (anamnez) toplayacaq.
Digər Vəziyyətlərin İstisna Edilməsi: Eşitmə itkisi, görmə problemləri və ya digər inkişaf ləngimələri də bəzən autizmə bənzər əlamətlər göstərə bilər. Mütəxəssis bu vəziyyətləri istisna etmək üçün əlavə müayinələr təyin edə bilər.
Erkən diaqnoz həyati əhəmiyyət daşıyır. Terapiya və dəstək proqramlarına nə qədər tez başlanılsa, uşağın ünsiyyət və sosial bacarıqlarının inkişafına bir o qədər müsbət təsir göstərmək olar.
Autizm xəstəliyinin müalicəsi
Məqalənin əvvəlində vurğuladığımız kimi, autizmin tam sağaldan bir “müalicəsi” (dərmanı) yoxdur. Çünki autizm “düzəldilməli” bir xəstəlik deyil, bir fərqlilikdir.
Müasir yanaşmaların məqsədi autizmi “yox etmək” deyil, autizmli fərdin həyat keyfiyyətini artırmaq, müstəqil yaşama bacarıqlarını gücləndirmək və onun potensialını maksimuma çatdırmaqdır.
Ən effektiv yanaşma, uşağın fərdi ehtiyaclarına uyğunlaşdırılmış Erkən Müdaxilə Proqramlarıdır. Bu proqramlar aşağıdakı əsas terapiya növlərini əhatə edə bilər:
1. Tətbiqi Davranış Analizi (ABA - Applied Behavior Analysis)
ABA, autizm müdaxiləsində ən çox araşdırılmış və geniş istifadə olunan elmi əsaslı yanaşmadır. Məqsədi müsbət davranışları gücləndirmək (məsələn, göz təması qurduqda tərifləmək) və problemli davranışları (məsələn, özünə zərər vermə) azaltmaq üçün strategiyalar öyrətməkdir.
ABA terapiyası ünsiyyət, sosial bacarıqlar və gündəlik həyat bacarıqlarını (məsələn, geyinmək, əl-üz yumaq) inkişaf etdirməyə kömək edir.
2. Nitq və Dil Terapiyası (Loqopediya)
Bir çox autizmli uşaq nitqdə çətinlik çəkir. Bəziləri heç danışmaya bilər (non-verbal). Loqopedlər uşaqlara təkcə danışmağı deyil, həm də alternativ ünsiyyət yollarını öyrədir. Bura jestlər, şəkil mübadiləsi sistemləri (PECS) və ya xüsusi texnoloji cihazlardan istifadə daxil ola bilər.
3. Erqoterapiya (Məşğuliyyət Terapiyası)
Erqoterapevtlər uşaqlara gündəlik həyat fəaliyyətləri üçün lazım olan bacarıqları inkişaf etdirməyə kömək edir. Bu, həm xırda motor bacarıqları (məsələn, qələm tutmaq, düymə bağlamaq) həm də sensor problemlərlə (səsə, toxunuşa həssaslıq) başa çıxmağı əhatə edir. Sensor inteqrasiya terapiyası uşağın ətraf mühitdən gələn siqnalları daha yaxşı emal etməsinə yönəlib.
4. Sosial Bacarıqlar Təlimi
Bu təlimlər adətən qrup şəklində aparılır və autizmli uşaqlara başqaları ilə necə ünsiyyət qurmağı, növbə gözləməyi, zarafatı başa düşməyi və dostluq münasibətləri qurmağı öyrədir.
Dərman müalicəsi
Bir daha qeyd edək: Autizmin özünü müalicə edən dərman yoxdur. Ancaq bəzi hallarda, autizmlə yanaşı gedən bəzi vəziyyətlərin idarə olunması üçün həkim-psixiatr dərman təyin edə bilər.
Bu vəziyyətlərə ağır hiperaktivlik (DEHB), kəskin həyəcan (təşviş pozuntusu), aqressiya və ya yuxu problemləri daxildir. Bu dərmanlar yalnız mütəxəssis nəzarəti altında istifadə edilməlidir.
Tez-tez verilən suallar (FAQ)
Uşağımın autizm olduğunu düşünürəmsə, ilk nə etməliyəm?
Autizm böyüdükcə "keçib gedirmi"?
Autizmin qarşısını almaq mümkündürmü?
Qardaş və ya bacısında autizm varsa, digər uşaqda da olması riski nə qədərdir?
Vacib Qeyd: Bu məqalə məlumatlandırma məqsədi daşıyır və tibbi məsləhəti əvəz etmir. Depressiya əlamətləri yaşayırsınızsa, mütləq bir həkim mütəxəssis ilə məsləhətləşin.